What happens to the mortal remains found in northern Kosovo? Experts speak out

 

Finding the remains is just the beginning of a complex identification process, says Samira Krehic, head of the International Commission on Missing Persons (ICMP) for the Western Balkans.

 
 
 
 
In an interview with Radio Free Europe, Krehic talks about the role that the ICMP will have following the discovery of the mortal remains of at least 23 people in Zubin Potok, Kosovo, whose exhumation was completed on August 21.

This institution is expected to conduct DNA analyses and comparison of biological samples to achieve identification of the mortal remains. 
Krehić says that the condition of the remains, DNA degradation and the lack of sufficient samples from family members may make identification difficult. In more complex cases, she says, additional expertise, analyses and efforts may be required.

She says the identity of the victims and the incident should not be prejudged before DNA tests are completed.

"Only after we know for sure the individual identities of all the victims that have been found can the reconstruction of the event begin, not the other way around," says Krehic.

ICMP has been involved in the search for and identification of persons missing from the war in Kosovo since 1999. According to a 2017 report by the institution, over 2,500 of the approximately 4,500 persons missing from the war and its aftermath had been identified with the help of DNA technology.

About 2,000 other cases were identified through traditional methods, mostly before 2002.

In the interview with REL, Krehic explains how past misidentifications can be addressed and what Kosovo needs to do to reduce its dependence on international aid.

Radio Free Europe/Radio Liberty: The remains of at least 23 people were recently discovered in a mass grave in Zubin Potok, Kosovo. Can you tell us what this means and what happens from the moment the remains are found to the confirmation of identity?
Samira Krehić: This was good news not only for the families of the missing persons, but for all of us who are involved in this process. After a very long time, Kosovo institutions managed to locate and begin exhuming the remains of victims of the conflict in Kosovo. The last excavation, I believe, was in Raška, in Rudnica, a long time ago. So this represents progress. We look forward to participating in the process of identifying all victims and, as always, working with the families to protect their rights.

Procesi nga nxjerrja e mbetjeve njerëzore deri në identifikimin e tyre është shumë kompleks dhe multidisiplinar. Ai përfshin fusha të ndryshme ekspertize: arkeologjinë mjekoligjore, antropologjinë, patologjinë mjekoligjore në terren, analizën e ADN-së, menaxhimin e një sasie shumë të madhe informacioni dhe, në fund, konfirmimin zyrtar ligjor të identitetit.

I thjeshtuar, procesi mund të përshkruhet në disa faza. Fillimisht zbulohen mbetjet njerëzore, të cilat më pas nxirren me kujdes, dokumentohen dhe transferohen në një objekt mortor për ekzaminim. Atje, specialistët mjekoligjorë i ekzaminojnë mbetjet dhe dokumentojnë të gjitha të dhënat që mund të ndihmojnë në përcaktimin e identitetit të viktimave, përfshirë gjendjen e mbetjeve, profilin biologjik të viktimave dhe çdo provë tjetër relevante të gjetur në vendngjarje. Specialistët e mjekësisë ligjore marrin mostrat përkatëse post-mortem (pas vdekjes), për analizën e ADN-së.

Pasi në laboratorët e ICMP-së përcaktohet përputhja e ADN-së me profilet referuese të familjarëve, familjet njoftohen dhe ftohen për identifikimin zyrtar, i cili kryhet në përputhje me legjislacionin vendor të secilit shtet.

Pas përfundimit të procedurave të nevojshme ligjore dhe administrative, mbetjet mund t’i kthehen familjes.
Në raste më komplekse, për shembull kur mbetjet janë të pjesshme ose të fragmentuara, kur nuk ka mostra të mjaftueshme referuese nga familjarët ose kur ADN-ja është degraduar, procesi mund të bëhet shumë më sfidues dhe të marrë më shumë kohë. Në raste të tilla mund të kërkohen ekspertizë, analiza dhe përpjekje shtesë për të arritur rezultatin e dëshiruar.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë roli do të ketë ICMP-ja në identifikimin e mbetjeve mortore të zbuluara në Zubin Potok?

Samira Krehiq: Si edhe më parë, jemi të gatshëm të ofrojmë çdo lloj ndihme profesionale, nga gërmimi dhe ekzaminimi i mbetjeve mortore dhe deri te analiza e mostrave biologjike që dalin nga ky gërmim. Do të përfshihemi definitivisht në atë fazë të procesit. Gjithashtu, vazhdimisht mbledhim mostra referuese nga familjarët e mbijetuar, në mënyrë që kolegët tanë në laboratorin e ADN-së në Hagë t’i krahasojnë profilet referuese me profilet post-mortem.

Ne u ofrojmë mbështetje të vazhdueshme edhe shoqatave të familjeve të personave të zhdukur, për t’i ndihmuar që të përfshihen aktivisht ose të mbeten të përfshira në këtë proces shumë të rëndësishëm. Bashkëpunojmë ngushtë me institucionet e Kosovës, njësoj si në çdo shtet tjetër.

Mbetemi në dispozicion për çdo lloj ndihme, veçanërisht për Komisionin Qeveritar të Kosovës, për ngritjen e kapaciteteve të tij dhe për ta ndihmuar në menaxhimin, konsolidimin dhe ruajtjen, në një program të krijuar posaçërisht që ia kemi dhuruar, të sasisë së madhe të të dhënave që krijohen gjatë procesit. Ka edhe fusha të tjera në të cilat ICMP-ja punon me institucionet e Kosovës.

Radio Evropa e Lirë: Pse Kosova vazhdon të mbështetet në ICMP-në për identifikime? A i ka aktualisht kapacitetet për ta kryer këtë proces në mënyrë të pavarur dhe kur mund të ndodhë kjo?

Samira Krehiq: Siç thashë, identifikimet e udhëhequra nga ADN-ja, sidomos në territorin e ish-Jugosllavisë ku konflikti kishte karakter rajonal, duhet të shihen në këtë kontekst. Viktimat ose familjet e personave të zhdukur lëviznin nga një shtet në tjetrin. Edhe trupat e viktimave nganjëherë kalonin kufijtë pa qëllim, për shembull përmes lumenjve, ose zhvendoseshin qëllimisht. Në rastin e viktimave të Kosovës, ato u transportuan ilegalisht dhe fshehurazi përtej kufirit, në territorin e Serbisë, dhe u varrosën në varreza masive të fshehta. Karakteri i konfliktit përcaktoi edhe natyrën dhe strukturën e procesit të identifikimit të krijuar në fillim.

Përjashtimi i një shteti nga ky sistem dhe ngritja e një sistemi të pavarur nuk do të prodhonte rezultatet që kemi arritur deri tani dhe nuk do ta ndihmonte identifikimin e viktimave, nëse nuk planifikohet me kujdes dhe nuk dakordohet me autoritetet vendore, të gjitha palët e interesuara dhe shtetet fqinje, sidomos në rastet e bashkëpunimit ndërkufitar ose në rastet që u interesojnë disa shteteve. Procesi duhet të zhvillohet hap pas hapi, për të siguruar transparencën, rigorozitetin shkencor, zbatimin e standardeve më të larta mjekoligjore dhe shkëmbimin e informacionit.

Aktualisht po përqendrohemi në këtë çështje dhe kemi zhvilluar bashkëpunim shumë intensiv, para së gjithash me Agjencinë e Kosovës për Forenzikë, krahas Komisionit të Kosovës (për Persona të Zhdukur) dhe Institutit të Mjekësisë Ligjore. Po diskutojmë se si të përparojmë në këtë fushë. Tashmë kemi ndërmarrë disa hapa shumë të rëndësishëm për kapacitetet teknike të Agjencisë së Kosovës për Forenzikë dhe trajnimin e shkencëtarëve të ADN-së. Por, kjo nuk duhet marrë lehtë. Procesi duhet të zhvillohet me shumë kujdes, për të siguruar vazhdimësinë, të njëjtën cilësi dhe qasjen e familjeve të personave të zhdukur në këtë shërbim.

Radio Evropa e Lirë: A lidhet kjo me faktin se mostrat e gjakut të mbledhura më herët ndodhen në Hagë?

Samira Krehiq: Jetojmë në një botë ku i gjithë informacioni shkëmbehet në mënyrë elektronike. Vendndodhja fizike e serverëve ose e vetë mostrave nuk ndikon në proces pasi ato përpunohen dhe shndërrohen në versione elektronike, në seri numerike. Vendndodhja nuk ndikon në suksesin e krahasimit të ADN-së apo në ndonjë pjesë tjetër të procesit. Njerëzit e përdorin internetin çdo ditë dhe i ruajnë të dhënat në cloud, pa pyetur se ku ndodhet fizikisht hapësira ku ruhen, sepse në këtë pikë kjo nuk ka rëndësi. Prandaj, kjo nuk është pengesë. Ekzistojnë konsiderata të tjera ligjore, etike dhe politike që duhet t’i marrim parasysh.

Radio Evropa e Lirë: Kur u publikua lajmi se në Zubin Potok mund të ishin gjetur mbetje njerëzore, autoritetet deklaruan se ato mund t’i përkisnin një grupi të caktuar nga Kosova, pjesëtarët e të cilit u zhdukën gjatë luftës. Çfarë mendoni për deklarata të tilla dhe çfarë provash nevojiten për ta konfirmuar këtë lidhje?

Samira Krehiq: Përgjegjësia për procesin dhe sidomos për hetimin u takon shtetit dhe organeve hetimore shtetërore. Nuk mund ta komentoj deklaratën, pavarësisht se kush e ka bërë. Por, nga pikëpamja shkencore dhe nga përvoja jonë e madhe në identifikimin e mijëra viktimave në mbarë botën, siguria ekziston vetëm pasi të lëshohet raporti i përputhjes së ADN-së. Niveli i sigurisë në përputhjen e mbetjeve të gjetura me mostrat referuese të familjeve është mbi 99.95 për qind.
Vetëm pasi ta dimë me siguri identitetin individual të të gjitha viktimave të gjetura, mund të fillojë rindërtimi i ngjarjes, jo anasjelltas. Kjo është përvoja jonë. Procesi i identifikimit është çështje serioze. Përpjekjet e shtetit për t’i rindërtuar ngjarjet, për t’u dhënë përgjigje familjeve dhe për t’i përmbushur detyrimet ndaj tyre janë për t’u vlerësuar. Por përfundimet, rindërtimi i ngjarjeve dhe përcaktimi i fakteve duhet ta presin përfundimin e procesit të identifikimit.

Në shumë pjesë të botës kemi punuar në raste ku, bazuar në deklarata, ngjarje ose informacione të ndryshme, supozohej se një grup ose individ i caktuar ishte gjetur në një vend të caktuar, por kjo nuk doli domosdoshmërisht e vërtetë. Në fund, ADN-ja dhe e gjithë puna që e shoqëron procesin e identifikimit, përfshirë punën mjekoligjore në objektin mortor dhe në vendin e gërmimit, do ta tregojnë historinë e ngjarjeve që çuan në zbulimin e varrezës në Zubin Potok.

Radio Evropa e Lirë: Kanë kaluar gati tri dekada nga lufta dhe nga zhdukja e shumë prej personave që ende nuk janë gjetur. Si ndikon kalimi i kohës në gjetjen dhe identifikimin e mbetjeve njerëzore?

Samira Krehiq: Është proces shkencor dhe kompleks, ndërsa koha është armik i procesit në të gjitha aspektet. Nga pikëpamja shkencore, përcaktimi i identitetit personal mund të jetë veçanërisht sfidues kur mbetjet janë të fragmentuara, të përziera ose të degraduara; kur identifikimet e mëparshme janë bërë pa analizë të ADN-së, kur ka pak të dhëna për personin ose personat e zhdukur ose kur nuk ka mostra të mjaftueshme referuese nga familja. Në raste të tilla, procesi mund të zgjasë dhe të jetë i ndërlikuar, por nuk është i pamundur. Mund të kërkojë kohë të konsiderueshme, ekspertizë shtesë dhe bashkimin e burimeve të ndryshme të provave.

Megjithatë, vetë kalimi i kohës nuk është armiku më i madh i identifikimit. Ne kemi një program në Vietnam për të ndihmuar në gjetjen dhe identifikimin e viktimave të Luftës së Vietnamit. Edhe pas gjithë atyre dekadave dhe në mjedise shumë të pafavorshme ku gjenden mbetjet, kemi arritur të identifikojmë persona duke përdorur madje mostra referuese nga nipërit dhe mbesat e tyre. Nga pikëpamja shkencore, përveç kohës, ka edhe faktorë të tjerë që mund të ndikojnë në proces. Çdo rast trajtohet veçmas, në varësi të mjedisit, gjendjes së mbetjeve dhe faktit nëse varreza është parësore apo dytësore. Nuk ka një recetë universale, qasja është gjithmonë individuale.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët varrezat parësore dhe dytësore. Kur mbetjet gjenden në disa lokacione të afërta, çfarë mund t’i tregojë kjo analizës mjekoligjore për mënyrën se si kanë vdekur viktimat ose nëse trupat e tyre janë zhvendosur më vonë? A është kjo pjesë e rëndësishme e identifikimit të viktimave dhe e përcaktimit të asaj që u ka ndodhur?

Samira Krehiq: Po hyjmë në aspektin mjekoligjor të punës së antropologëve mjekoligjorë dhe specialistëve të tjerë. Duke u mbështetur në përvojën tonë të gjerë dhe në numrin e madh të operacioneve të gjetjes së mbetjeve ku ka ndihmuar ICMP-ja, procesi i identifikimit dhe sidomos ADN-ja mund të ndihmojnë në rindërtimin e ngjarjeve dhe në të kuptuarit e asaj që ka ndodhur.

Shembulli i Srebrenicës është një enigmë e njohur mjekoligjore në mbarë botën, sepse mbetjet zakonisht zhvendoseshin nga vendi fillestar në një vend tjetër, ndonjëherë edhe në një të tretë. Falë ADN-së, arritëm t’i ribashkojmë pjesët e individëve, që u gjetën në varreza të ndryshme, në një person dhe një identitet. Por jo vetëm kaq: arritëm t’i ndihmonim autoritetet ta rindërtonin ngjarjen dhe ta kuptonin se si ishte krijuar varreza, si ishte zhvendosur nga një lokacion në tjetrin dhe më pas në një të tretë, si dhe çfarë kishte ndodhur, duke rindërtuar tërë rrjedhën e ngjarjeve.
Jemi të gatshëm ta ofrojmë këtë lloj ndihme edhe në rastin e Kosovës. Kjo punë do të ndihmojë edhe në zbulimin e rrethanave që lidhen me vrasjen e viktimave të gjetura tani në Zubin Potok.

Radio Evropa e Lirë: A keni qenë deri tani në kontakt me autoritetet e Kosovës? A keni zhvilluar takime për rolin që do të keni në këtë proces?

Samira Krehiq: Kemi një proces shumë mirë të përcaktuar. Bashkëpunimi ynë zgjat prej shumë vjetësh dhe të gjithë e dinë çfarë duhet të bëjnë. Presim të na vijë numri i mostrave.

Në të njëjtën mënyrë, e ndjekim punën për rishikimin e mbetjeve mortore të paidentifikuara në objektin mortor në Prishtinë, sepse kemi parë shtim të mostrave. Ka pasur dhe vazhdon të ketë shkëmbim intensiv informacioni me specialistët mjekoligjorë të Institutit të Mjekësisë Ligjore, Komisionin e Kosovës dhe të gjithë të përfshirët. Secili ka një rol të rëndësishëm për ta përfunduar këtë proces dhe për t’u dhënë përgjigje familjeve të personave të zhdukur.

Radio Evropa e Lirë: Përmendët mbetjet mortore të paidentifikuara. Në të kaluarën, disa mbetje janë identifikuar gabimisht për shkak të përdorimit të metodave tradicionale të identifikimit. Sa të përhapura ishin këto gabime në Kosovë dhe a mund të zbulohen e të korrigjohen tani përmes ADN-së?

Samira Krehiq: Do të ishte e papërgjegjshme që dikush të jepte një numër të identifikimeve të mundshme të gabuara. Kjo as nuk është e nevojshme, sepse do të shkaktonte shqetësim të panevojshëm te familjet e personave të zhdukur që i identifikuan të afërmit e tyre përmes metodave tradicionale, para se ADN-ja të bëhej standardi i artë i identifikimit.

Nëse shteti vendos ta trajtojë këtë çështje, dhe e di se tashmë janë zhvilluar disa aktivitete, qasja duhet të jetë shumë e kujdesshme, e synuar dhe e paraprirë nga shumë analiza para kontaktimit të familjeve. Ajo duhet të kombinohet me punën në objektin mortor në Prishtinë. Kemi punuar në një skenar të ngjashëm në Bosnjë e Hercegovinë, ku morëm pjesë në rishikimin e 12 objekteve mortore dhe të mbi 3.500 grupeve të mbetjeve njerëzore. Pas atij rishikimi, ndër përfundimet dhe rekomandimet që ua dhamë autoriteteve ishte që t’u afroheshin grupeve të caktuara të familjeve dhe të mblidhnin mostra shtesë referuese për verifikimin e identitetit të të afërmve të tyre.
Ky veprim nuk u ndërmor vetëm nga ICMP-ja. Ne punuam me Prokurorinë e Bosnjë e Hercegovinës për të miratuar një strategji të plotë, të koordinuar edhe me Institutin për Personat e Zhdukur të Bosnjë e Hercegovinës. Strategjia jepte udhëzime se cilët hapa duhej të ndërmerreshin në secilin skenar. Qasja duhet të jetë shumë e kujdesshme, individuale dhe e paraprirë nga analiza të shumta para kontaktimit të familjeve.

Familjet duhet të informohen për këtë përpjekje dhe ta kuptojnë arsyen pse bëhet, sepse një shtet mund ta trajtojë çështjen e identifikimeve të gabuara vetëm me pjesëmarrjen vullnetare të familjeve që më parë i kanë identifikuar të afërmit e tyre. Nëse ato nuk duan të marrin pjesë dhe t’i ndihmojnë fqinjët, të afërmit ose bashkëqytetarët që ta zgjidhin problemin e tyre, procesi nuk do të funksionojë. Prandaj, duhet të ketë një qasje të koordinuar dhe të harmonizuar, të dakorduar ose miratuar nga autoritetet shtetërore. Pastaj mund të ndihmojnë edhe të tjerët, përfshirë ICMP-në me përvojën e saj në këtë fushë.
Radio Evropa e Lirë: Nëse kthehemi te rasti konkret i Zubin Potokut, e dimë se është e vështirë të caktohet një afat, por nëse mostrat do t’i pranonit, le të themi, gjatë muajve të ardhshëm, sa mund të zgjasë procesi deri kur familjet të fillojnë të marrin identifikimet?

Samira Krehiq: Para se t’i përgjigjem kësaj pyetjeje, është e rëndësishme të kuptohet si funksionon identifikimi dhe analiza e ADN-së, sepse është proces shumë kompleks. Ne i krahasojmë profilet e ADN-së të nxjerra nga mbetjet e gjetura me profilet e ADN-së nga mostrat referuese të dhëna nga familjarët. Që procesi të fillojë dhe të ketë sukses, këto dy përbërës janë thelbësorë. Kjo mundëson që mbetjet e gjetura të krahasohen sistematikisht me gjithë bazën e të dhënave referuese për të gjithë personat e zhdukur, në vend se të mbështetemi në supozime se kush mund të jetë personi.

Ky është një dallim kryesor ndërmjet qasjes së ICMP-së për identifikimin përmes ADN-së dhe punës që zakonisht kryhet në laboratorët kriminalistikë ose civilë në mbarë botën, ku analiza e ADN-së përgjithësisht përdoret për të përcaktuar lidhjen ndërmjet një individi të caktuar dhe provës që ai ka lënë në një vendngjarje. Këtu kemi një proces shumë të madh krahasimi ndërmjet të gjitha mostrave (të mbetjeve mortore) dhe të gjitha mostrave referuese.

Nëse profili i ADN-së mund të nxirret me sukses nga mostra e kockës që pranojmë dhe ka lidhje gjenetike të rëndësishme e shumë të fuqishme me mostrën referuese të familjes, në nivelin 99.95 për qind, ICMP-ja lëshon raportin e përputhjes së ADN-së. Por, nuk mund të garantohet se procesi do të jetë i drejtpërdrejtë. Ky është vetëm një përshkrim shumë i thjeshtuar, pa përmendur kontrollet e ndryshme, nivelet e miratimit, verifikimit dhe mbikëqyrjes që zbatohen në laborator.
Suksesi dhe shpejtësia e analizës së ADN-së varen nga cilësia dhe numri i mostrave të pranuara. Nganjëherë dërgohet një numër i madh i panevojshëm mostrash, ndërsa herë të tjera numri është i pamjaftueshëm. Kjo varet edhe nga aftësia e patologut mjekoligjor që i merr mostrat. Po ashtu, varet nëse familjet e personave të zhdukur i kanë dhënë ICMP-së mostra referuese. Edhe nëse teorikisht i kemi të dyja, rëndësi ka gjendja e mostrës së ADN-së nga mbetjet, nëse është degraduar me kalimin e kohës dhe mjedisi ku kanë qëndruar mbetjet mortore. Ka shumë faktorë që ndikojnë në shpejtësinë e procesit. Nganjëherë duhet të përsërisim analiza të caktuara. Kolegët në Institutin e Mjekësisë Ligjore të Kosovës i njohin shumë mirë këto çështje. Ndonjëherë kërkojmë një mostër rezervë të kockës, por ajo mund të mos jetë në dispozicion.

Nëse duam ta trajtojmë seriozisht këtë punë dhe të mos mendojmë vetëm për shpejtësinë, por për saktësinë, thjesht nuk e dimë afatin. Mund të zgjasë relativisht pak, por edhe shumë më gjatë. Varet nga të dyja pjesët e procesit.

Radio Evropa e Lirë: Mund të bëhet fjalë për muaj ose për vite?

Samira Krehić: Sometimes people ask why the remains were found, for example, five years ago and the DNA match report is only coming in now. When we look at the data, we can see that the family did not provide enough samples, that there was only one family member or none, and the samples were provided later, or that an additional spare bone sample was needed, but it was not sent.

This is not an automatic process. Each case is unique and is carefully reviewed by scientists. ICMP will not slow down or speed up the process for the sake of speed. The same methodology will be applied as for samples coming from anywhere in the world. ICMP's DNA laboratory is accredited and we work to certain scientific standards. We will do our best to process the samples as soon as we receive them.

Radio Free Europe: What would you single out as the greatest success or the greatest challenge that Kosovo faces in the future regarding the identification of missing persons? Almost 30 years after the war, an exhumation was carried out, so there is still hope for the future, right?

Samira Krehić: Kosovo, along with other countries of the former Yugoslavia, is a good example for other countries in the world of how the issue of missing persons can be addressed in a systematic and institutional manner. Kosovo has a specialized institution and the institutional framework exists. There is the Kosovo Commission and the Law on Missing Persons, adopted years ago, as well as its implementation. There is a very active civil society and families of missing persons who continue to be very interested and active in the process. There are good forensic capacities, which we are now developing even further. So, the prerequisites exist to move the process forward.

ICMP will continue to work. One of the areas we are focusing on now is reducing Kosovo's dependence on international aid. The state must take full responsibility for this. It is the legal obligation of the state and its institutions to protect citizens and, when this protection fails, to protect survivors, to ensure their access to all these rights and information, and to tell them what happened. We are helping and will continue to help in this process.

We are also working to ensure that the process is sustainable and that the state, perhaps decades from now, has the capacity to address this issue and protect families for as long as necessary. The basic prerequisites are in place. We have worked hard over the years to build these capacities. Now we need to go a step further: to strengthen them, to empower them to reduce their dependence on international assistance and to take full ownership of the process. We will be here to help./REL