Çfarë nënkupton Edi Rama me “dialogun”?

Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei, The Albanian Mechanism

Prej disa ditësh radhazi, hapësira përpara Kryeministrisë është shndërruar në skenën e një situate surrealiste. Herët në mëngjes, punonjësit e Kryeministrisë dalin për të vendosur karrige në formë rrethi përpara shkallëve monumentale, që të çojnë drejt një hyrjeje të barrikaduar, e mbuluar nga një instalacion i blinduar, por i rrënuar, i Philippe Parreno-s, Marquee Tirana.

Së bashku me shpurën e tij në rrjetet sociale, shfaqet kryeministri Edi Rama. Me gjithë solemnitetin që mund të shfaqë një burrë shteti, ai vendos mbi secilën karrige nga një kartë të vogël të bardhë, ku shkruhet fjala “DIALOG”. Më pas largohet dhe videoja publikohet në llogaritë e tij në rrjetet sociale. Pasdite mbërrijnë protestuesit dhe e shkatërrojnë instalacionin.

Në pamje të parë, duket sikur nuk ka ndodhur asnjë dialog, të paktën jo në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Por, nëse e vështrojmë pak më nga afër këtë performancë, e cila tashmë po përsëritet prej ditësh, shfaqet një formë komunikimi.

Ditën e parë, më 20 tetor, Rama vendosi karrige luksoze prej druri, të veshura me kadife të kuqe dhe të zbukuruara me stemën e Kryeministrisë. Fillimisht, protestuesit i përmbysën, ndërsa më vonë i hodhën drejt hyrjes. Të nesërmen, ato u zëvendësuan me rreth pesëmbëdhjetë karrige të zeza prej polipropileni, të modelit Napoleon Stacking Side Chair (me çmim rreth 42 paund secila). Edhe këto u shkatërruan menjëherë nga protestuesit.

Një ditë më pas, kryeministri nuk vendosi karrige, por piedestale prej guri. Ndonëse këto nuk mund të shkatërroheshin lehtësisht, protestuesit i kthyen përmbys dhe i përdorën si mjete mbrojtëse kundër automjeteve të policisë, duke i rrokullisur drejt bulevardit. Dje nuk u vendosën as karrige dhe as piedestale, por vetëm një tavolinë masive prej betoni, e rrethuar me jastëkë. Jastëkët, natyrisht, u dogjën pak orë më vonë.

Sot duket se kemi mbërritur në atë që mund të quhet një moment sinteze, ku tavolina, e cila dje nuk u lëviz dhe as u shkatërrua, tashmë është e rrethuar me karrige druri, karrige polipropileni, piedestale guri dhe jastëkë, duke rikrijuar të gjithë ciklin e parë.

Rëndësia qëndron te mënyra se si Rama e koncepton dialogun: për të, çdo dialog është, sipas përkufizimit, një sfidë.

“Le të shohim si do t’ia bëni këtyre sot!”, mendon ky njeri çdo mëngjes kur zgjohet i dëshpëruar.

Kjo qasje nuk është aspak e re. Për shembull, në vitin 2019, protestues të Partisë Demokratike sulmuan veprën Giant Triple Mushroom të Carsten Höller-it, e cila ishte vendosur pranë Kryeministrisë, së bashku me veprën e Parreno-s, me rastin e hapjes së Qendrës për Hapje dhe Dialog në vitin 2015.[1]

Instalacioni i Höller-it u zëvendësua përfundimisht me një version më të madh, tashmë të pajisur me një grep në pjesën e sipërme, në mënyrë që të mund të ngrihej lehtësisht me vinç dhe të zhvendosej në një vend të sigurt në rast trazirash civile. (Në fakt, prej muajsh nuk është parë më.) Höller-it i pëlqente ideja që kërpudha të rikthehej më e madhe: “Sa herë që shkatërrohet, do të rikthehet më e madhe!” Mbaj mend që e kam lexuar këtë në një postim të tij në Twitter. Pikërisht e njëjta logjikë qëndron në themel të “performancës” së Ramës me dialogun.

Në konceptimin e tij të dialogut si sfidë, Rama huazon qartësisht gjuhën e artit bashkëkohor: karriget e vendosura përpara Kryeministrisë duken si një instalacion mbi dialogun, dhe jo si një ftesë e sinqertë për të shkëmbyer ide realisht, mbi bazën e barazisë. Rama mendon se shkatërrimi i përditshëm i instalacionit të tij të dialogut “provon” se protestuesit nuk duan dialog, ndërsa protestuesit, nga ana e tyre, vënë në dukje se kryeministri e ka refuzuar dialogun prej muajsh dhe se ata, nga ana e tyre, e kundërshtojnë këtë shfaqje teatrale.

Ngjyrimet e artit bashkëkohor nuk u kanë shpëtuar as vetë protestuesve, të cilët kanë krijuar meme në rrjetet sociale, si ajo ku Rama shfaqet i veshur si Marina Abramović në performancën e saj The Artist Is Present (Artisti është i pranishëm), si dhe një performancë ku një grup studentësh anonimë vendosën qafat mbi piedestale, duke i riinterpretuar ato si vende ekzekutimi me prerje koke. Në këtë mënyrë, gjuha formale e artit bashkëkohor po depërton gradualisht në skenën e protestës qytetare.

Me fjalë të tjera, duke e “hapur” çdo ditë me vendosjen e karrigeve përpara Kryeministrisë, Rama synon ta kornizojë të gjithë ditën si “veprën” e tij. Ashtu siç Abramović sfidonte publikun të ulej përballë saj dhe të përfshihej, të përthithej, në një performancë që zgjaste me ditë të tëra, Rama i sfidon çdo ditë protestuesit – dhe policinë – që të “performojnë”: përplasjen mes dhunës revolucionare dhe dhunës shtypëse të shtetit, si një vepër arti performativ, me Ramën në rolin e skenografit vizionar.

E gjithë kjo është, për fat të keq, pasojë e lënies në pushtet për dy dekada të një njeriu që dëshiron ta pikturojë vendin e tij “si një telajo”. “Edhe në politikë përpiqem të pikturoj një telajo. Përfytyroj se si dua të jetë vendi ynë, si dua të ndihet ai”, tha Rama në vitin 2014, gjatë konferencës Creative Time.

Ai vazhdon të bëjë pikërisht të njëjtën gjë edhe sot, dhe kjo është arsyeja kryesore pse nuk arrin ta përfytyrojë mundësinë e një dialogu të vërtetë: një telajo nuk të kthen përgjigje.

Por protestuesit refuzojnë të jenë më një telajo. Ata i kundërshtojnë përpjekjet e Ramës për t’i detyruar të performojnë brenda veprës së tij dhe duan të rimarrin pikërisht atë term që Rama ua ka vjedhur nga hapësira publike, të paktën që prej hapjes së Qendrës për Hapje dhe Dialog, përpara dyerve të së cilës, tashmë të barrikaduara (çfarë ironie!), ai vë në skenë çdo ditë përmbajtjen e tij për rrjetet sociale, duke e mbajtur në mënyrë tallëse lart konceptin që ua ka mohuar njerëzve të tij për gati dy dekada: dialogun.