Aksesi për personat me aftësi të kufizuar, bizneset rrezikojnë gjoba deri në 5 mln lekë

Bizneset që nuk respektojnë kërkesat e reja për aksesueshmërinë e mallrave dhe shërbimeve për personat me aftësi të kufizuara do të përballen me gjoba që mund të arrijnë deri në 5 milionë lekë. Për shoqëritë tregtare, projektligji parashikon si masë alternative deri në 0.1% të xhiros totale vjetore të vitit financiar paraardhës, duke u aplikuar vlera më e lartë.

Sanksionet janë pjesë e projektligjit të ri “Për përfshirjen dhe aksesueshmërinë e personave me aftësi të kufizuara”, i cili zgjeron ndjeshëm detyrimet për sektorin privat. Rregullat e aksesueshmërisë do të përfshijnë ndër të tjera bankomatet, terminalet e pagesave dhe të biletave, shërbimet bankare, tregtinë elektronike, shërbimet e transportit të pasagjerëve, komunikimet elektronike dhe numrin unik të emergjencës 112.

Megjithatë, gjoba nuk parashikohet automatikisht në çdo rast të konstatimit të një shkeljeje. Kur mospërputhja mund të korrigjohet dhe nuk paraqet rrezik serioz, në inspektimin e parë operatori ekonomik paralajmërohet dhe urdhërohet të marrë masat korrigjuese. Afati i vendosur nga autoriteti nuk mund të jetë më shumë se nëntë muaj. Nëse masat nuk zbatohen brenda afatit, mosveprimi konsiderohet kundërvajtje administrative dhe dënohet me gjobë.

Projektligji i klasifikon shkeljet në të lehta, të rënda dhe shumë të rënda, në varësi të ndikimit që kanë në mundësinë e personave me aftësi të kufizuara për të përdorur mallin apo shërbimin, numrit të personave të prekur, kohëzgjatjes dhe përsëritjes së shkeljes. Masa maksimale e parashikuar është deri në 5 milionë lekë ose, për një shoqëri tregtare, deri në 0.1% të xhiros vjetore, cilado vlerë të jetë më e lartë.

Ndryshimet prekin një kategori të gjerë të popullsisë. Sipas Censit 2023, në Shqipëri kishte 149,866 persona të moshës 5 vjeç e lart që deklaruan një formë të aftësisë së kufizuar, ose 6.5% e popullsisë së kësaj grupmoshe. Rreth 59.5% e tyre ishin 65 vjeç e lart. Vështirësia më e përhapur lidhej me ecjen ose ngjitjen e shkallëve, ndërsa pas saj renditej vështirësia në shikim.

Bankomatet, bankat dhe biletat elektronike duhet të jenë të aksesueshme

Një nga ndryshimet kryesore është vendosja e kërkesave të detyrueshme për produkte dhe shërbime që përdoren gjerësisht në jetën e përditshme.

Në kategorinë e mallrave hyjnë sistemet kompjuterike dhe sistemet operative, terminalet e vetëshërbimit, përfshirë bankomatet, terminalet e pagesave, makinat automatike të biletave dhe të regjistrimit “check-in”, pajisjet për komunikimet elektronike dhe lexuesit elektronikë.

Për shërbimet, kërkesat shtrihen te komunikimet elektronike, shërbimet që mundësojnë aksesin në mediat audiovizive, shërbimet e transportit ajror, rrugor, hekurudhor dhe ujor që lidhen me faqet online, aplikacionet, biletimin dhe informacionin mbi udhëtimin, si dhe te shërbimet bankare për konsumatorët, librat elektronikë dhe tregtia elektronike. Edhe komunikimet drejt numrit të emergjencës 112 do t’u nënshtrohen rregullave të aksesueshmërisë.

Në sektorin bankar, mbikëqyrja i ngarkohet Bankës së Shqipërisë. Sipas draftit, Banka e Shqipërisë do të kontrollojë përputhshmërinë e shërbimeve bankare me kriteret e aksesueshmërisë, do të mund të kërkojë dokumentacion nga bankat, të shqyrtojë ankesat për mospërputhje dhe të kërkojë masa korrigjuese.

Kriteret e aksesueshmërisë bëhen të detyrueshme edhe për mallrat dhe shërbimet që lidhen me prokurimin publik.

Projektligji synon përafrimin e legjislacionit shqiptar me Direktivën e BE-së 2019/882, të njohur si Akti Europian për Aksesueshmërinë. Akti Europian për Aksesueshmërinë nisi të zbatohet në vendet e BE-së më 28 qershor 2025 dhe përfshin të njëjtat fusha, mes tyre bankat, ATM-të, transportin, tregtinë elektronike, pajisjet informatike dhe komunikimet elektronike.

Përjashtohen mikrondërmarrjet që ofrojnë shërbime

Projektligji parashikon edhe përjashtime për bizneset më të vogla. Mikrondërmarrje konsiderohet një subjekt me më pak se 10 punonjës dhe me xhiro vjetore ose total bilanci që nuk kalon 2 milionë euro.

Mikrondërmarrjet që ofrojnë shërbime përjashtohen nga përmbushja e kërkesave të aksesueshmërisë. Gjithashtu, në përkufizimin e mallrave që mbulohen nga ligji përjashtohen mallrat e prodhuara nga mikrondërmarrjet.

Projektligji njeh gjithashtu rastet kur zbatimi i një kërkese do të ndryshonte në mënyrë thelbësore natyrën e mallit ose shërbimit, apo do t’i vendoste operatorit një “barrë joproporcionale”. Por ky parashikim nuk sjell përjashtim automatik: biznesi duhet ta argumentojë vlerësimin dhe, në përgjithësi, ta dokumentojë atë për pesë vjet.

E drejta për të zgjedhur ndihmësin personal

Projektligji nuk kufizohet vetëm te aksesueshmëria e mallrave dhe shërbimeve. Një pjesë e veçantë rregullon jetesën e pavarur dhe synon ta zhvendosë sistemin drejt një modeli ku personi me aftësi të kufizuara ka më shumë kontroll mbi mbështetjen që merr.

Personi do të ketë të drejtën të zgjedhë, udhëzojë dhe, sipas mënyrës së organizimit të shërbimit, të mbikëqyrë ndihmësin personal. Parashikohet gjithashtu “vendimmarrja e mbështetur”, ku personat që kanë nevojë për ndihmë në marrjen e vendimeve mund të mbështeten nga një individ ose grup individësh të besuar.

Për mjetet ndihmëse, drafti parashikon që sigurimi, rimbursimi, riparimi ose zëvendësimi dhe, sipas rastit, mirëmbajtja të financohen nga Fondi i Sigurimit të Detyrueshëm të Kujdesit Shëndetësor. Ndërsa nevojat për asistencë dhe mbështetje financohen nga Buxheti i Shtetit.

Vlerësimi i aftësisë së kufizuar dhe i nevojave për mbështetje do të kryhet nga komisione multidisiplinare dhe do të bazohet në Klasifikimin Ndërkombëtar për Funksionimin, Aftësitë e Kufizuara dhe Shëndetin të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, duke marrë në konsideratë edhe faktorët socialë.

Standardet e hollësishme brenda 18 muajve

Ligji i ri parashikohet të hyjë në fuqi 15 ditë pas botimit në Fletoren Zyrtare, por një pjesë e rëndësishme e rregullave konkrete do të përcaktohen më pas me akte nënligjore.

Këshilli i Ministrave dhe institucionet përgjegjëse do të kenë deri në 18 muaj për miratimin e një sërë aktesh, përfshirë kriteret specifike të aksesueshmërisë për mallrat dhe shërbimet, rregullat e asistencës personale dhe metodologjinë për vlerësimin e barrës joproporcionale. Ligji i ri do të shfuqizojë ligjin nr. 93/2014, ndërsa aktet ekzistuese nënligjore do të vazhdojnë të zbatohen deri në zëvendësimin e tyre.

Projektligji synon pikërisht të zëvendësojë kuadrin e vitit 2014 me një sistem më të unifikuar, duke vendosur përgjegjësi konkrete jo vetëm për institucionet publike, por edhe për operatorët ekonomikë. Relacioni evidenton si probleme të sistemit aktual mungesën e standardeve të detyrueshme kombëtare, nivelin e ulët të aksesueshmërisë së faqeve zyrtare dhe shërbimeve digjitale, zbatimin joefektiv të kërkesave ekzistuese dhe mungesën e detyrimeve të qarta për sektorin privat.

Një element që mbetet i paplotësuar në dokumentacionin e publikuar është kostoja. Në relacionin e datës 28 gusht 2026, te seksioni për efektet buxhetore thuhet se kostoja totale e masave administrative është përllogaritur në Raportin e Vlerësimit të Ndikimit, por shifra konkrete nuk është vendosur në relacion. Dokumenti pohon gjithashtu se projektligji do të ketë efekte financiare për operatorët ekonomikë, pa dhënë në relacion vlerën e tyre.

PJESE NGA PROJEKLIGJI

Masa e sanksionit

1. Shkelja nga operatori ekonomik e detyrimeve të përcaktuara në këtë ligj për garantimin e  aksesueshmërisë së mallrave dhe shërbimeve përbën kundërvajtje administrative dhe dënohet me gjobë deri në 5 000 000 (pesë milionë) lekë ose, në rastin e një shoqërie tregtare deri në 0.1% të xhiros totale vjetore të realizuar në vitin financiar paraardhës, cilado prej
këtyre vlerave është më e lartë.
2. Në përcaktimin e masës së gjobës, autoriteti mbikëqyrës merr parasysh natyrën, rëndësinë, shtrirjen dhe kohëzgjatjen e shkeljes sipas kritereve të parashikuara në nenin 30 të këtij ligji.

Mallrat dhe shërbimet objekt i kërkesave të aksesueshmërisë

Fusha e zbatimit të këtij ligji përfshin mallrat e destinuara për përdorim konsumator që hidhen në treg dhe bëjnë pjesë në një nga këto kategori:
a) sistemet kompjuterike për përdorim të përgjithshëm dhe sistemet e tyre operative;
b) terminalet e vetëshërbimit, duke përfshirë terminalet e pagesës, bankomatët, makinat e shitjes së biletave, makinat e regjistrimit (check-in) dhe terminalet interaktive të informacionit, me përjashtim të atyre që janë pjesë përbërëse e automjeteve, avionëve, anijeve ose mjeteve të transportit hekurudhor;
c) pajisjet me aftësi ndërvepruese kompjuterike të përdorura për shërbimet e komunikimeve elektronike;
d) pajisjet me aftësi ndërvepruese kompjuterike të përdorura për akses në shërbimet e mediave audiovizive;
e) lexuesit elektronikë./ Monitor