Bjellorusia ndërton në heshtje një bazë të dhënash me ADN-në e disidentëve

Zyrtarët në Bjellorusi po e shtyjnë përpara një ligj që do t’u kërkonte qytetarëve t’i dorëzojnë shtetit mostra të ADN-së, por Shërbimi i Bjellorusisë i Radios Evropa e Lirë ka mësuar se autoritetet në këtë vend të kontrolluar rreptësishtë tashmë kanë nisur, në heshtje, ndërtimin e një baze të dhënash me ADN-në e njerëzve që konsiderohen të dyshimtë nga shteti.

Mikalay, një gazetar i një mediumi të pavarur bjellorus që vepron jashtë vendit – emri i tij i vërtetë po mbahet i fshehtë për arsye sigurie – tha se mostrat e ADN-së iu morën prindërve të tij në vendlindje dy vjet më parë.

Pasi ndaj tij u hap një rast penal që ai e përshkroi si “të motivuar politikisht”, në mungesë të tij, policia fillimisht e thirri nënën e tij për të dhënë një mostër ADN-je dhe më pas e dërgoi atë në banesën e saj në një zonë rurale.

“Oficerë të Komitetit Hetimor erdhën në fshatin e saj dhe ia morën në vend një mostër të pështymës”, tha Mikalay. “Ata gjithashtu thanë diçka të tillë: ‘Nëse i ndodh diçka djalit tuaj, kjo do ta bëjë më të lehtë identifikimin e tij’”.

“Jashtë çdo kuadri ligjor”

Aleh Aheyeu, avokat dhe nënkryetar i Shoqatës Bjelloruse të Gazetarëve, thotë se histori të ngjashme tani janë të përhapura.

“Mostrat e ADN-së po mblidhen nga të burgosurit politikë dhe nga të afërmit e njerëzve që janë larguar nga Bjellorusia”, tha Aheyeu, duke shtuar se mostrat po merren “jashtë çdo kuadri ligjor”.

Ai tha se ka raste të shumta “kur mostrat e ADN-së u merren njerëzve përmes mashtrimit, gënjeshtrave ose kërcënimeve, për baza të dhënash që në thelb janë të paligjshme”.

Ligji i propozuar “është një përpjekje për të legalizuar një praktikë që tashmë ekziston”, tha ai.

Komiteti Shtetëror Bjellorus për Ekzaminimet Mjekoligjore ka nisur një propozim për një ligj që do ta bënte të detyrueshme dhënien e mostrave të ADN-së për të gjithë bjellorusët, tha kryetari i komitetit, Alyaksey Volkau, në një intervistë të publikuar më 20 gusht.

“Nuk po themi se duhet thjesht të mbledhim mostra të ADN-së nga të gjithë në vend, menjëherë”, tha ai.

“Së pari, besojmë se kjo punë duhet të zhvillohet gjatë një periudhe të caktuar: një, dy, tre ose katër vjet, ndoshta, varësisht nga kategoritë e përfshira. Disa kategori do të kenë përparësi, ndërsa për të tjerat mund të caktojmë një afat të mëvonshëm”, shtoi ai.

Volkau sugjeroi se planet për legjislacionin janë ende në fazat e hershme, por tha se “po punojmë aktivisht për këtë dhe po shohim mbështetje nga kolegët tanë në organet e zbatimit të ligjit dhe institucionet e tjera shtetërore” në këtë vend autoritar.

ADN-ja është një gjurmë unike biologjike që gjendet pothuajse në çdo qelizë të trupit të njeriut. Mostrat e ADN-së zakonisht merren përmes pështymës.

Asnjë kërkesë universale në Perëndim

Disa vende perëndimore kanë ligje që u japin policisë autoritetin për t’ua marrë ADN-në personave të dënuar për krime të rënda. Asnjë prej tyre nuk ka kërkesë universale që qytetarët të japin mostra.

Aheyeu tha se mbetet e paqartë se për çfarë do t’i përdorin autoritetet mostrat e ADN-së në Bjellorusi, ku Aleksandr Lukashenko është në pushtet që nga viti 1994.

Ai ka shtypur vazhdimisht kundërshtarët politikë, ndërsa goditja e shtetit ndaj kundërshtarëve u ashpërsua me reagimin e dhunshëm ndaj protestave masive që shpërthyen pasi ai u shpall fitues i zgjedhjeve presidenciale të vitit 2020, për të cilat shumë qytetarë thonë se ishin të manipuluara.

Shumë kundërshtarë të Qeverisë, gazetarë dhe persona të tjerë janë detyruar të largohen nga vendi ose kanë ikur vetë.

“Kur nuk ka rregullim ligjor, ata vetë vendosin se si do të përdoren këto të dhëna”, tha ai. “Vende të tjera e kanë këtë lloj praktike, por ato kanë edhe rregullim ligjor dhe institucione që mbajnë përgjegjësi. Në Bjellorusi, forcat e sigurisë mund t’i përdorin të dhënat si të duan”.

Sipas Uladzimer Zhyhar, përfaqësues i BelPol-it, një shoqatë e ish-anëtarëve të shërbimeve të sigurisë bjelloruse, mostrat e ADN-së po mblidheshin nga disa persona në Bjellorusi edhe para protestave që shpërthyen pas zgjedhjeve të vitit 2020.

Ai tha se kjo praktikë kishte ndihmuar në zgjidhjen e disa krimeve të vërteta.

“Kam qenë personalisht i pranishëm kur u zgjidh një krim i tillë. Ishte një rast vrasjeje 20 vjet më parë. Një bisht cigareje ishte ruajtur në dosjen e rastit. Ajo u dërgua për analiza të mëtejshme, u identifikua personi me të cilin lidhej dhe, në fund, vrasja u zgjidh”, tha Zhyhar.

Ai dyshon se një bazë kombëtare e të dhënave të ADN-së, nëse krijohet në Bjellorusi, do të ishte e dobishme për përndjekje politike.

“Rastet e motivuara politikisht shpesh nuk kërkojnë asnjë provë, pasi gjithçka fabrikohet nga hiçi. Prandaj, mjete të ndërlikuara si baza e të dhënave të ADN-së janë thjesht të panevojshme”, tha Zhyhar.

Nëse miratohet një ligj për krijimin e një baze gjithëpërfshirëse të të dhënave të ADN-së së qytetarëve bjellorusë, ai do të jetë vazhdim i një procesi që nisi kur në vitin 2004 hyri në fuqi Ligji për Regjistrimin e Gjurmëve të Gishtërinjve.

Ai ligj përfundimisht u kërkonte pothuajse të gjithë shtetasve meshkuj bjellorusë në moshë madhore që t’i dorëzonin gjurmët e gishtërinjve.

Fushata për mbledhjen e detyrueshme të gjurmëve të gishtërinjve nisi në Bjellorusi në vitin 2008, pas një shpërthimi më 4 korrik të atij viti, gjatë një koncerti në ambient të hapur që shënonte Ditën e Pavarësisë së Bjellorusisë./ REL