Vdekja e Mlladiqit nxjerr në pah përballjen e papërfunduar të Ballkanit me krimet e luftës

nga Tirana Times

Qirinj të ndezur dhe flakadanë ndriçuan Parkun Olimpik, ndërsa disa mijëra njerëz u mblodhën për të nderuar Ratko Mlladiqin, duke thirrur emrin e tij dhe duke kënduar këngë që e paraqisnin ish-komandantin ushtarak të serbëve të Bosnjës si hero. Një ditë më parë, qindra njerëz ishin mbledhur në Istočno Novo Sarajevo, në entitetin e Republikës Srpska, ku u zhvillua një ceremoni përkujtimore dhe u shpalos një pankartë në nderim të Mlladiqit. Tubimet, të cilat nuk duhet të ngatërrohen me ngjarje në Sarajevën qendrore, mblodhën qindra njerëz në Istočno Novo Sarajevo dhe disa mijëra në Pale.

Pamjet ishin domethënëse: më shumë se tri dekada pas përfundimit të luftës në Bosnje, turma të mëdha po nderonin një njeri që vdiq duke vuajtur dënimin me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.

Mlladiqi komandoi Ushtrinë e Republikës Srpska gjatë luftës së viteve 1992-1995. Ai u dënua për gjenocidin e Srebrenicës, ku u vranë më shumë se 8,000 burra dhe djem boshnjakë, si dhe për krime të tjera, përfshirë fushatën e terrorit kundër civilëve gjatë rrethimit të Sarajevës. Dënimi me burgim të përjetshëm u la në fuqi edhe në apel.

Vdekja e tij më 27 gusht nxori në pah se sa larg mbeten pjesë të Ballkanit Perëndimor nga një kuptim i përbashkët i luftërave të viteve 1990 — dhe se si refuzimi për t’u përballur me të kaluarën përplaset gjithnjë e më shumë me ambicien e deklaruar të rajonit për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian.

Shembulli më i qartë erdhi nga Beogradi. Presidenti serb Aleksandar Vuçiç kritikoi gjykatën e OKB-së për krimet e luftës për refuzimin që Mlladiqi, në gjendje të rënduar shëndetësore, të kthehej në Serbi dhe tha se shteti do të ndihmonte në organizimin e një varrimi dinjitoz nëse familja vendoste që ai të varrosej atje. Ministri i Drejtësisë Nenad Vujiç shkoi më tej, duke thënë se Mlladiqi do të varrosej me “nderimet më të larta shtetërore dhe ushtarake”. Këto deklarata e zhvendosin çështjen përtej një zie private. Zyrtarë të lartë serbë po japin sinjalin se një person i dënuar për gjenocid mund të marrë ende simbolikën që zakonisht rezervohet për shërbimin dhe nderin kombëtar. Serbia përfundimisht bashkëpunoi me drejtësinë ndërkombëtare dhe Mlladiqi u arrestua atje në vitin 2011 pas më shumë se 15 vjetësh në arrati. Por bashkëpunimi gjyqësor nuk u shndërrua plotësisht në një përballje politike dhe shoqërore me krimet e përcaktuara nga gjykatat. Për pjesë të rëndësishme të establishmentit politik serb, Mlladiqi vazhdon të shihet kryesisht përmes prizmit të vuajtjeve serbe dhe mbrojtjes kombëtare, dhe jo përmes krimeve për të cilat u dënua.

Ky qëndrim nuk ndahet nga të gjithë serbët dhe as nga të gjitha partitë serbe.

Fronti i Gjelbër i Majtë tha se vdekja e Mlladiqit nuk e mbyll çështjen e përgjegjësisë për krimet e luftës dhe paralajmëroi kundër glorifikimit të një krimineli lufte të dënuar. Partia Demokratike tha se vdekja nuk mund të ndryshojë faktet e përcaktuara nga gjykatat ndërkombëtare dhe as të fshijë përgjegjësinë. Forca të tjera opozitare mbajtën qëndrime të ngjashme, ndërsa Novi DSS nacionaliste e lavdëroi Mlladiqin si mbrojtës të popullit serb.

Megjithatë, mesazhi i zyrtarëve të lartë shtetërorë mbetet veçanërisht i rëndësishëm, sepse një gjuhë e ngjashme është përsëritur edhe përtej lumit Drina, në Republikën Srpska.

Bosnje-Hercegovina foli praktikisht me dy zëra pas vdekjes së Mlladiqit.

Denis Bećirović, kryesuesi i Presidencës tripalëshe të vendit, tha se Mlladiqi do të mbetet “i shkruar me shkronja të zeza” në historinë e Bosnjës, Evropës dhe botës dhe se vendimet gjyqësore dhe faktet do të mbijetojnë edhe pas tij.

Kryeministri i Federatës së Bosnje-Hercegovinës, Nermin Nikšić, tha se vdekja e Mlladiqit nuk ndryshon të vërtetën dhe nuk e zvogëlon përgjegjësinë e përcaktuar nga gjykatat ndërkombëtare, duke kujtuar mijëra të vrarët, të dëbuarit dhe të burgosurit, gjenocidin në Srebrenicë dhe vitet e terrorit ndaj popullsisë civile të Sarajevës.

Anëtarja serbe e Presidencës së Bosnjës, Željka Cvijanović, reagoi pothuajse në mënyrë të kundërt. Ajo tha se lajmin për vdekjen e tij e kishte marrë me “trishtim të sinqertë” dhe se serbët do ta kujtonin si komandantin e “Ushtrisë së lavdishme të Republikës Srpska”, e cila kishte mbrojtur popullin e tyre.

Staša Košarac, zëvendëskryesues i Këshillit të Ministrave të Bosnjës, e quajti Mlladiqin “patriot” dhe tha se ai “ishte, është dhe do të mbetet komandanti im”. Edhe drejtues të tjerë të lartë të Republikës Srpska e lavdëruan rolin e tij gjatë luftës.

Prandaj, ceremonitë në Pale dhe Sarajevën Lindore nuk ishin thjesht shprehje të izoluara zie. Ato pasqyruan një narrativë politike të rrënjosur thellë në institucionet dhe jetën publike të Republikës Srpska.

Tri dekada pas Marrëveshjes së Dejtonit që i dha fund luftës, zyrtarët më të lartë të Bosnjës ende nuk mund të bien dakord mbi kuptimin historik dhe moral të një prej figurave kryesore të luftës, edhe pse gjykatat ndërkombëtare kanë përcaktuar faktet juridike.

Polemika ka arritur edhe në Malin e Zi, ku lidhet drejtpërdrejt me përpjekjet e vendit për anëtarësim në BE.

Kryetari i Parlamentit, Andrija Mandić, njoftoi se i kishte dërguar ngushëllime Darko Mlladiqit, djalit të Ratko Mlladiqit, si personalisht, ashtu edhe në emër të partisë së tij, Demokracia e Re Serbe. Aleati i tij politik Milan Knežević publikoi një fotografi të Mlladiqit me mesazhin: “Çdo shtëpi serbe ka një Ratko.”

Mandići nuk është një figurë nacionaliste periferike. Ai drejton parlamentin e një vendi që negocion anëtarësimin në Bashkimin Evropian.

Presidenti dhe qeveria e Malit të Zi u distancuan shpejt.

Zyra e Presidentit Jakov Milatović tha se dënimet e Mlladiqit për gjenocid dhe krime të rënda lufte janë fakte juridikisht të përcaktuara dhe se simpatia ndaj familjes së tij nuk mund të justifikojë relativizimin e këtyre krimeve.

Ministri i Jashtëm Ervin Ibrahimović deklaroi se një kriminel lufte i dënuar përfundimisht, “i gjallë apo i vdekur”, meriton vetëm përbuzje.

Lëvizja Evropa Tani e kryeministrit Milojko Spajić tha se ngushëllimet e Mandićit përfaqësonin qëndrimin e tij dhe të partisë së tij, jo politikën e qeverisë, dhe se nuk mund të ketë relativizim të vendimeve përfundimtare për gjenocid dhe krime lufte.

Por rasti ngre një pyetje më të gjerë: a mundet një vend të pretendojë në mënyrë bindëse se përqafon vlerat evropiane, ndërkohë që një prej zyrtarëve të tij më të lartë nderon një kriminel lufte të dënuar?

Kroacia, anëtare e BE-së dhe fqinjë e Malit të Zi, tha se ngushëllimet e Mandićit ishin të papranueshme dhe në kundërshtim me vlerat evropiane. Zagrebi i kujtoi gjithashtu Podgoricës se mosmarrëveshjet dypalëshe dhe zgjedhjet politike mbeten të rëndësishme për përparimin e Malit të Zi drejt anëtarësimit.

Një gjykim shumë më i ashpër personal erdhi nga gjenerali kroat në pension Rahim Ademi, i cili luftoi kundër forcave nën komandën e Mlladiqit gjatë luftës në Kroaci.

“Unë mund të them se ai nuk ishte fare ushtar,” tha Ademi në komentet e shpërndara nga Daily Croatia pas vdekjes së Mlladiqit. “Ai kurrë nuk i tregoi aftësitë e tij ushtarake në luftë; ‘guximin’ e tregoi vetëm ndaj civilëve të pafajshëm, duke vrarë civilë dhe njerëz të paarmatosur.”

Postimi thoshte se në shtator 1991, Ademi dhe njësitë e tij mundën forcat serbe nën komandën e Mlladiqit pranë Shibenikut.

Deklaratat e Ademit tregojnë se sa thellësisht ndryshon trashëgimia e Mlladiqit në hapësirën e ish-Jugosllavisë. Ndërsa disa nacionalistë serbë e paraqesin si komandant të aftë, Ademi e përshkroi veprimtarinë e tij ushtarake si të karakterizuar nga dhuna ndaj civilëve dhe jo nga aftësitë në fushën e betejës.

Kontradikta është veçanërisht e rëndësishme për Malin e Zi. Vendi mund të mbyllë kapituj negociatash dhe të harmonizojë legjislacionin me Brukselin, por integrimi në BE nuk është vetëm një ushtrim teknik. Projekti evropian mbështetet gjithashtu mbi refuzimin e luftërave etnike, gjenocidit dhe glorifikimit të personave të dënuar për krime të tilla.

Të nderosh Mlladiqin si hero dhe njëkohësisht të pretendosh respektimin e këtyre vlerave janë dy qëndrime gjithnjë e më të vështira për t’u pajtuar.

Edhe Maqedonia e Veriut është përballur me një provë të ngjashme.

Dalibor Kitanović, drejtor i Agjencisë shtetërore për Realizimin e të Drejtave të Komuniteteve, shkaktoi reagime të forta pasi glorifikoi publikisht Mlladiqin. Në të njëjtën kohë, Partia Demokratike e Serbëve, e drejtuar nga ministri i Vetëqeverisjes Lokale Ivan Stoilković, publikoi një homazh ku Mlladiqi përshkruhej si ushtar dhe gjeneral që e kishte vënë jetën në shërbim të popullit të tij.

Qeveria reagoi duke thënë se Mlladiqi ishte dënuar përfundimisht për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte dhe e cilësoi qëndrimin e Kitanovićit “personal dhe të papranueshëm”. Ajo tha se ai duhej ta tërhiqte deklaratën ose, nëse nuk mund të pranonte politikën e qeverisë, të largohej nga posti.

Koalicioni shqiptar qeverisës VLEN dënoi glorifikimin, ndërsa BDI dhe socialdemokratët në opozitë kërkuan përgjegjësi politike. Rasti tregoi se interpretimet e pazgjidhura të luftërave jugosllave vazhdojnë të depërtojnë edhe në koalicionet qeverisëse të sotme.

Në Kosovë, reagimet u përqendruan kryesisht te Serbia.

Ministri në detyrë Andin Hoti tha se në vitin 2026 ekziston ende një shtet evropian që nuk e ka përfunduar procesin e përballjes me të kaluarën dhe ku kriminelët e luftës vazhdojnë të glorifikohen. Ai vuri në pikëpyetje se si një gjë e tillë mund të pajtohet me statusin e Serbisë si vend kandidat për në BE.

Vjosa Osmani argumentoi në mënyrë të ngjashme se reagimi i Serbisë tregonte se establishmenti politik atje nuk kishte ndryshuar në mënyrë thelbësore, ndërsa kritikoi Brukselin që vazhdonte të mbështeste një vend kandidat që glorifikon kriminelë lufte dhe mohon gjenocidin dhe krime të tjera të luftës.

Komisioni Evropian ka vendosur vijën më të qartë.

Ai deklaroi se çdo glorifikim i kriminelëve të luftës bie ndesh me vlerat më themelore evropiane dhe nuk ka vend as në Bashkimin Evropian, as në vendet kandidate.

Ky paralajmërim nuk vlen vetëm për Serbinë, por edhe për kontradiktat që janë shfaqur në Malin e Zi dhe Maqedoninë e Veriut.

Albert Rakipi, kryetar i Institutit Shqiptar për Studime Ndërkombëtare, AIIS, dhe ish-zëvendësministër i Punëve të Jashtme të Shqipërisë, tha se reagimet pas vdekjes së Mlladiqit përbëjnë një zhvillim thellësisht shqetësues për shoqëritë ballkanike, veçanërisht për vendet që synojnë anëtarësimin në Bashkimin Evropian.

“Është thellësisht zhgënjyese që, më shumë se tri dekada pas luftërave, pjesë të rëndësishme të shoqërive ballkanike ende nuk janë të gatshme të ndahen nga trashëgimia kriminale e luftërave të viteve 1990,” tha Rakipi. “Për vendet që pretendojnë të bëhen anëtare të Bashkimit Evropian, kjo është veçanërisht kritike. Integrimi evropian nuk mund të reduktohet vetëm në mbylljen e kapitujve të negociatave dhe miratimin e legjislacionit. Ai kërkon gjithashtu një ndarje të qartë politike dhe morale nga glorifikimi i krimeve të luftës dhe i personave të dënuar për kryerjen e tyre.”

Raportuesi i Parlamentit Evropian për Serbinë, Tonino Picula, tha se pjesëmarrja e përfaqësuesve të qeverisë serbe në funeralin e Mlladiqit do të tregonte shkallën në të cilën autoritetet në Beograd identifikohen me krimet e tij dhe kërkoi një reagim të përshtatshëm të BE-së. Pyetja është nëse Brukseli do ta trajtojë valën e fundit të glorifikimit thjesht si retorikë fyese apo si një provë politike me pasoja për procesin e zgjerimit.

Luftërat përfunduan më shumë se tri dekada më parë, por beteja për kuptimin e tyre jo. Vdekja e Mlladiqit tregoi se çështja nuk është më thjesht nëse qeveritë bashkëpunojnë me gjykatat ndërkombëtare apo njohin formalisht vendimet e tyre. Prova më e thellë është nëse elitat politike janë të gatshme të pranojnë se çfarë nënkuptojnë këto vendime kur autorët e krimeve i përkasin komunitetit të tyre kombëtar.

Shumë politikanë, zyrtarë dhe qytetarë serbë në Serbi dhe gjetkë e kanë dënuar qartë glorifikimin e kriminelëve të luftës. Prandaj, çështja nuk duhet të paraqitet sikur një komb i tërë refuzon të përballet me të kaluarën.

Por pesha institucionale e reagimeve që pasuan vdekjen e Mlladiqit është e vështirë të shpërfillet.Një ministër serb i Drejtësisë premton nderimet më të larta shtetërore dhe ushtarake. Kryetari i parlamentit të Malit të Zi dërgon ngushëllime. Partia e një ministri në Maqedoninë e Veriut publikon një homazh. Zyrtarë të lartë serbë të Bosnjës vazhdojnë ta paraqesin Mlladiqin si komandant të nderuar. Mijëra njerëz mblidhen në Pale dhe thërrasin emrin e tij. Këto nuk janë kujtime të mbyllura në librat e historisë. Ato tregojnë se politika e viteve 1990 vazhdon të depërtojë në qeveri, parlamente dhe koalicione qeverisëse në të gjithë Ballkanin Perëndimor.

Ratko Mlladiqi ka vdekur. Mitologjia politike e ndërtuar rreth tij jo.

Dhe për sa kohë që kriminelë lufte të dënuar mund të nderohen nga zyrtarë që njëkohësisht flasin për një të ardhme evropiane, përballja me të kaluarën do të mbetet jo vetëm një çështje historie dhe pajtimi, por edhe një provë për atë që integrimi evropian në Ballkan do të thotë në të vërtetë.