Kanceri po shfaqet në moshë më të re, ekspertët tregojnë si të ulni rrezikun

Shqetësimi për moshën biologjike (shpejtësinë me të cilën plaken qelizat dhe indet e trupit tuaj), në vend të moshës kronologjike (numrin e qirinjve mbi tortën tuaj të ditëlindjes), ka qenë prej kohësh një çështje e njerëzve të teknologjisë dhe miliarderëve.

Por, me kërkimet e reja që lidhin plakjen e përshpejtuar biologjike me rritjen e rasteve të kancerit te personat nën 55 vjeç, a ka ardhur koha që edhe ne të tjerët t’i kushtojmë vëmendje?

Midis viteve 1990 dhe 2019, kanceret me shfaqje të hershme ato të diagnostikuara te të rriturit nën moshën 50 vjeç u rritën me 24 për qind në nivel global. Tani, një kërkim novator, i cili analizoi të dhënat shëndetësore të më shumë se 164,000 njerëzve, është publikuar në revistën Nature Medicine, duke zbuluar se personat e lindur midis viteve 1965 dhe 1974 kanë një nivel 23 për qind më të lartë të plakjes së përshpejtuar biologjike sesa ata të lindur në fillim të viteve 1950. Kjo u shoqërua me një rrezik të shtuar për zhvillimin e disa llojeve të kancerit përfshirë kancerin e zorrës së trashë, mushkërive dhe mitrës para moshës 55 vjeç.

Fatmirësisht, është e mundur të zbutet rreziku personal, vëren onkologu klinik Dr Andrew Gaya, i cili është i specializuar në kanceret gastrointestinale. “Lajme dhe statistika të tilla mund të duken shqetësuese, por ne mund të marrim plotësisht përgjegjësinë për shëndetin tonë në të ardhmen dhe plakjen biologjike”, thotë ai. Pra, pse po ndodh kjo dhe çfarë mund të bëjmë për të ulur rrezikun e plakjes së parakohshme dhe kancereve të hershme?

Pse po plakemi më shpejt dhe po prekem nga më shumë kancere

“Njerëzit e lindur më vonë duket se kanë rreziqe të ndryshme për kancerin krahasuar me gjeneratat e mëparshme në të njëjtën moshë”, thotë Dr Anisha Patel, mjeke e përgjithshme dhe avokate kryesore e pacientëve në ekipin e kërkimit Prospect, i cili qëndron pas këtyre gjetjeve. “Kjo sugjeron se ndryshimet në ekspozimet mjedisore dhe në mënyrën e jetesës mund të ndikojnë në biologjinë tonë."

“Megjithatë, nuk ka gjasa që të ketë vetëm një shkak. Përkundrazi, ndërveprimi midis faktorëve si gjenetika dhe inflamacioni, mikrobioma e zorrëve, shëndeti metabolik, dieta, obeziteti, aktiviteti fizik dhe faktorë më të gjerë mjedisorë ka shumë të ngjarë të kontribuojë. Të kuptuarit se si ndërveprojnë këta faktorë është drejtimi në të cilin po shkon tani kërkimi.”

Dr Gaya shton: “Natyrisht, ka aspekte të kësaj që nuk mund t’i kontrollojmë. Disa prej nesh kanë gjene të mira dhe të tjerë jo aq të mira të cilat përcaktojnë predispozicionin tonë ndaj kancerit ose sëmundjeve të tjera kronike. Por ka hapa praktikë që mund të ndërmarrim dhe që mund të bëjnë një ndryshim të prekshëm si në plakje, ashtu edhe në rrezikun e kancerit.”

Synoni ushtrimet kardio të “Zonës 2”

“Është shumë e lehtë të bëhemi jashtëzakonisht sedentare në botën e sotme”, paralajmëron Dr Gaya. Në fakt, 31 për qind e të rriturve nuk i përmbushin nivelet e rekomanduara të aktivitetit fizik të përcaktuara nga Organizata Botërore e Shëndetësisë, pavarësisht se personat që nuk janë mjaftueshëm aktivë kanë deri në 30 për qind rrezik më të lartë për vdekje krahasuar me ata që qëndrojnë në lëvizje.

“Ushtrimet kardio të Zonës 2, ose ushtrimet aerobike me intensitet të moderuar, janë ato që duhet të bëjmë të gjithë”, thotë ai. “Mendoni për një ecje të shpejtë, por të rehatshme, kur jeni pak pa frymë, por mund të ndieni se ritmi i zemrës po rritet.” Edhe një xhiro e qetë me biçikletë ose noti i qëndrueshëm në stilin bretkosë funksionon.

Arsyeja pse edhe ushtrimet e lehta kardio mund të jenë kaq të dobishme lidhet me inflamacionin, shpjegon ai. “Kjo zonë e stërvitjes aerobike e nxit trupin tonë të çlirojë ndërmjetësues kimikë molekula bioaktive që janë anti-inflamatore. Kjo është e rëndësishme sepse inflamacioni kronik nxit sëmundje si sëmundjet e zemrës, diabeti dhe kanceri, si dhe plakjen e parakohshme. Ta bëjmë trupin tonë sa më anti-inflamator të jetë e mundur është mënyra më e mirë për të luftuar sëmundjet. Synimi për këtë lloj ushtrimi për gjysmë ore, tre ose katër herë në javë, është ideal.”

Dr Gaya e krahason inflamacionin me një lloj toke ose plehu, në të cilin kanceri lulëzon. “Duhet ta bëjmë trupin tonë sa më pak mikpritës të jetë e mundur për kancerin  ose sëmundjet kronike që të rriten, gjë që, rastësisht, do të thotë gjithashtu se do të plakemi më ngadalë.Ushtrimet e rregullta, për ata që janë në gjendje t’i bëjnë, janë të panegociueshme. Nuk keni pse të kryeni triatlone  ecja është absolutisht në rregull nëse kjo është gjithçka që mund të bëni, thjesht bëjeni zakon.”

Vendoseni gjumin në qendër të vëmendjes

“Ne kalojmë një të tretën e jetës duke fjetur, gjë që nga pikëpamja evolucionare është jashtëzakonisht joefikase, ndaj duhet të ketë një qëllim”, thotë Dr Gaya. “Gjumi është koha kur rigjenerohemi dhe trupi ynë shërohet. Është një proces anti-inflamator, ndaj privimi nga gjumi shoqërohet me rritje të inflamacionit, i cili mund të kontribuojë në një rrezik më të lartë të sëmundjeve kronike.”

Gjatë kohës që ishte te Manchester United, thuhej se futbollisti Cristiano Ronaldo flinte pesë herë në ditë nga 90 minuta, duke ndjekur një rutinë të quajtur gjumë polifazik, e cila favorizon segmente të shkurtra pushimi në vend që të flihet në një bllok tetëorësh gjatë natës, një metodë e rekomanduar nga një trajner i gjumit për sportistët. “Çdo periudhë prej 90 minutash i lejon trupit të kalojë nëpër një cikël të plotë gjumi, duke përfshirë gjumin e lehtë, gjumin e thellë dhe REM-in (Lëvizja e Shpejtë e Syve). Është gjumi i thellë ai që rikthen më shumë fizikisht, duke riparuar muskujt, forcuar sistemin imunitar dhe reduktuar inflamacionin.”

Lajm i shkëlqyeshëm për ata që mund ta bëjnë këtë, megjithëse, për fat të keq, nuk është e mundur për shumicën prej nesh. “Të flesh mjaftueshëm nuk është gjithmonë e lehtë”, pranon Dr Gaya. “Shpesh e gjej veten zgjuar natën duke u shqetësuar për universin. Nëse gjumi gjatë natës nuk është optimal, provoni të bëni një cikël gjumi prej 90 minutash gjatë ditës, në vend të tij kjo mund t’ju rikthejë menjëherë në ritëm. Zbatimi i një higjiene të mirë të gjumit është po aq i rëndësishëm. Heqja e pajisjeve si telefonat dhe televizorët dhe bërja e dhomës së gjumit sa më tërheqëse të jetë e mundur mund të ndihmojë vërtet në përmirësimin e cilësisë së çdo cikli gjumi”, thotë ai.

Mbusheni frigoriferin me ushqime me një përbërës të vetëm

Në Mbretërinë e Bashkuar sot, ushqimet ultra të përpunuara (UPF) përbëjnë më shumë se gjysmën (rreth 57 për qind) e marrjes ditore mesatare të kalorive nga një i rritur. “Është një supozim i arsyeshëm që shumë prej kancereve që tani po shohim të rriten lidhen me dietën, sepse gjenetika jonë thjesht nuk ka ndryshuar”, thotë Dr Gaya. “Krahas ushtrimeve dhe gjumit, ushqyerja është një nga gjërat më të rëndësishme që mund të bëjmë për të mbështetur shëndetin tonë dhe për t’u mbrojtur nga plakja e parakohshme biologjike dhe sëmundjet kronike.”

Kërkimet tregojnë se ndjekja e një diete vegjetariane ose peskatariane mund të ulë ndjeshëm rrezikun e zhvillimit të kancerit, por edhe kufizimi i mishit të kuq dhe mishit të përpunuar në pesë vakte në javë ose më pak mund të ketë përfitime. “Shmangia ose të paktën reduktimi i mishit të përpunuar mund të ndihmojë në uljen e shënuesve inflamatorë”, shpjegon Dr Gaya, i cili preferon një dietë të pasur me fibra dhe ushqime të plota (“ushqime me një përbërës të vetëm”) në vend të ushqimeve ultra të përpunuara, si patatinat, mishrat e përpunuar ose biskotat. “Kur keni dyshime, mendoni për ushqimet e përpunuara si ushqime që nuk mund t’i gatuani në shtëpi nëse nuk mund ta përgatisni vetë, mendoni ta zëvendësoni.”

Mos iu shmangni peshores

Në vitin 2024, 66 për qind e të rriturve në Mbretërinë e Bashkuar klasifikoheshin si mbipeshë ose obezë. Ndërsa ardhja e injeksioneve për humbje peshe GLP-1 padyshim po ndihmon në ndryshimin e situatës për shumë njerëz, pesha është ende një tregues i rëndësishëm i shëndetit që ia vlen të monitorohet, thotë Dr Gaya. “Po dëgjojmë raportime se ilaçe si Wegovy dhe Ozempic janë ilaçi për gjithçka. Domethënë, ato lidhen me më pak raste kanceri ose sulme në zemër, për shembull, por kjo është thjesht një efekt anësor i të qenit në atë gjendje. Nëse jeni obezë, keni më shumë gjasa të zhvilloni këto gjendje, ndaj ka kuptim që rreziku juaj të ulet kur humbni peshë.”

Porositni një gotë, jo një shishe dhe hiqni dorë plotësisht nga cigaret

“Nuk ka dyshim se alkooli ka disa përfitime shëndetësore në sasi shumë të vogla. Vera e kuqe, për shembull, mund të ketë një efekt antikoagulues (hollues të gjakut)”, thotë Dr Gaya. Në mënyrë të ngjashme, mendohet se antioksidantët që gjenden në verën e kuqe mund të ndihmojnë në parandalimin e sëmundjes së arterieve koronare. “Por, natyrisht, këto efekte neutralizohen nëse pini më shumë se 14 njësitë e rekomanduara në javë, që përkthehet në rreth gjashtë gota mesatare verë.”

“Vlen të theksohet se Franca dhe Skocia kanë dy nga normat më të larta të kancerit të ezofagut në botë (vendlindjet e verës dhe uiskit)”, shton ai. Por zbutja e rrezikut tuaj nuk do të thotë domosdoshmërisht të hiqni dorë plotësisht nga alkooli. “Personalisht, më pëlqen një gotë verë, megjithëse mbani parasysh se nuk ekziston asnjë nivel plotësisht pa rrezik i konsumit të alkoolit.”

“Pirja e duhanit është gjëja më e keqe që mund të bëni për sa i përket plakjes së parakohshme dhe rrezikut të kancerit – mund t’i shihni efektet kur shikoni lëkurën e një duhanpirësi kronik”, thotë Dr Gaya. “Po thithni kimikate pro-inflamatore, si dhe kimikate që shkaktojnë kancer [cigaret përmbajnë të paktën 69 kancerogjenë]. Nikotina gjithashtu ngushton enët e gjakut, duke reduktuar në mënyrë dramatike gjakun dhe oksigjenin e freskët, gjë që bën që qelizat të plaken me një ritëm shumë më të shpejtë. Duke ditur të gjitha këto, siç i dimë, është e pabesueshme që dikush pi duhan fare, apo jo?”/TheTelegraph