"Integral part of Serbia", this is the Student List's stance on Kosovo

Aleksandar Vučić admitted defeat in the October 25 parliamentary elections in Serbia, saying he expects the Student List to secure a majority in the new parliament.

According to preliminary estimates by CRTA, the Student List leads with 51.47 percent of the vote, compared to 40.42 percent for the “Aleksandar Vučić – United Serbia” list. These are not official final results.

The Student List emerged from the student protest movement against corruption, launched after the collapse of the railway station shelter in Novi Sad in 2024, which killed 16 people. It does not have a single leader: students organize through plenums, where decisions are made collectively, and for the elections they support a list of candidates from different professional and social fields.

But what does the Student List plan for Kosovo?

During the campaign, the Student List candidates spoke out in favor of reviewing all agreements reached in the dialogue for the normalization of relations with Kosovo, returning the issue of its status to the United Nations, and making decisions only after consultations with Kosovo Serbs.

It remains to be seen whether they will stick to these positions even after the elections.

In public positions in Serbia, which Radio Free Europe analyzed before Sunday's elections, the common position of this political movement, which emerged from student protests against corruption, is: "Kosovo is an integral part of Serbia, as written in the country's Constitution."

Representatives of this movement symbolically carried the Constitution of Serbia with them during the campaign, with the message that they would defend it and act only in accordance with it.

Official Belgrade does not recognize Kosovo as an independent state, but negotiations for the normalization of relations, with the mediation of the European Union, have been underway since 2011. In this context, dozens of agreements have been reached, which many political analysts say constitute "de facto" recognition of Kosovo's independence.

One of the latest agreements, accepted at the political level by Albin Kurti and Aleksandar Vučić, is the Agreement on the path towards normalization of relations between Kosovo and Serbia, also known as the Basic Agreement, agreed on 27 February 2023 in Brussels, following the Franco-German proposal. It foresees the respect of territorial integrity and Serbia's commitment not to oppose Kosovo's membership in any international organization. The annex for its implementation was agreed on 18 March 2023 in Ohrid and is known as the Ohrid Annex.

Kosova, nga ana tjetër, pranoi detyrimin që t’u sigurojë serbëve të Kosovës një nivel të caktuar të vetëmenaxhimit, përkatësisht ta themelojë Asociacionin e komunave me shumicë serbe.

Çfarë tani?

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, e kushtëzon vazhdimin e dialogut në nivel të lartë politik me ekstradimin nga Serbia të Millan Radoiçiqit, i cili mori përgjegjësinë për sulmin e armatosur në Banjskë.

Lista Studentore, e cila mund të përcaktojë politikën shtetërore të Serbisë gjatë katër vjetëve të ardhshëm, deri më tani nuk ka shprehur qëndrim të qartë për këtë çështje.

Kritikat janë drejtuar kryesisht ndaj Listës Serbe, partisë kryesore të serbëve në Kosovë, të formuar me mbështetjen e Partisë Përparimtare Serbe dhe të Aleksandër Vuçiçit. Deri në sulmin në Banjskë, Millan Radoiçiq ishte nënkryetar i kësaj partie.

Megjithatë, largimi i Vuçiçit nga pushteti dhe ardhja në pushtet e Listës Studentore mund të sjellin ndryshime në mënyrën se si Beogradi ushtron ndikim politik te serbët e Kosovës, veçanërisht përmes Listës Serbe. Ndikimi i Serbisë, megjithatë, shkon përtej saj: për mijëra serbë të Kosovës, institucionet e financuara nga Beogradi janë burim vendesh pune, pagash, pensionesh dhe ndihmash sociale. Arsimi dhe shëndetësia vazhdojnë të funksionojnë me financim nga Serbia dhe të punësojnë mijëra pjesëtarë të komunitetit serb.

Në Listën Studentore ishin edhe katër përfaqësues të Universitetit në Mitrovicën e Veriut, i cili funksionon në sistemin e Serbisë. Mes tyre ishte edhe docenti i Fakultetit të Mjekësisë, Jugosllav Gashiq,

i cili ka folur për gazetën beogradase “Danas” për integrimin e mundshëm të institucioneve arsimore dhe shëndetësore që funksionojnë në sistemin e Serbisë në zonat e banuara me serbë në Kosovë.

“Nëse ai [integrimi] është vetëm regjistrim në të ashtuquajturin sistem të Kosovës, për mua është i pranueshëm, por integrimi si kosovarizim është absolutisht i papranueshëm”, tha ai.

Kosova e ngriti këtë çështje në shtator të vitit të kaluar, me arsyetimin se sistemi i dyfishtë është i paqëndrueshëm, ndërsa bashkësia ndërkombëtare këmbëngul që integrimi eventual duhet të zhvillohet në konsultim me komunitetin serb. Bashkësia ndërkombëtare i ka kritikuar edhe më herët veprimet e Kosovës për mbylljen e institucioneve të Serbisë, pa siguruar mënyra alternative për ofrimin e shërbimeve për qytetarët.

Marko Savkoviq vlerëson se infrastruktura politike e ndërtuar gjatë pushtetit të Vuçiçit do të vihej në pikëpyetje me largimin e tij.

“Ajo infrastrukturë do të përballej me kriza që do ta kishte shumë të vështirë t’i kapërcente: kriza financimi, kriza udhëheqjeje dhe kriza identiteti”, kishte thënë Savkoviq, bashkëpunëtor i Qendrës për Çështje Ndërkombëtare dhe të Sigurisë në Beograd, për programin Expose të Radios Evropa e Lirë në fillim të tetorit.

Kjo nuk nënkupton ndërprerjen e mbështetjes së Serbisë për serbët e Kosovës, por ngre pyetjen se në çfarë forme do të vazhdonte ajo dhe sa do të mbetej e lidhur me kontrollin politik nga Beogradi.

Për Sonja Biserkon nga Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, ndryshimi i pushtetit mund të krijojë hapësirë për një qasje tjetër.

“Për serbët e Kosovës do të ishte e rëndësishme që një pushtet i ri në Serbi të kishte një qasje realiste ndaj tyre, t’i ndihmonte ta forconin pozitën e tyre në Kosovë dhe t’i orientonte drejt dialogut me Prishtinën. Kjo do të ishte zgjidhja më e mirë për ta”, kishte thënë Biserko për programin Expose të Radios Evropa e Lirë.

Ndërkaq, në një debat në transmetuesin publik të Serbisë, Jugosllav Gashiq tha se nëse Lista Studentore vjen në pushtet, do të këmbëngulë që të gjitha marrëveshjet e nënshkruara me Kosovën t’i nënshtrohen procedurës parlamentare dhe shqyrtimit nga Gjykata Kushtetuese, me mundësinë e rishikimit të tyre.

Për momentin nuk është e qartë nëse kjo do të nënkuptonte përpjekje për kundërshtimin juridik të detyrimeve të marra më herët, rishikimin e tyre politik apo ndryshimin e mënyrës se si Beogradi i zbaton ato.

Politologët që ndjekin marrëdhëniet mes Kosovës dhe Serbisë, Ognjen Gogiq dhe Aleksandar Shljuka, kanë vlerësuar më herët për REL-in se autoritetet e ardhshme në Serbi nuk do të mund të tërhiqen nga dialogu, sepse një veprim i tillë do të rrezikonte marrëdhëniet me Bashkimin Evropian.

Memorandumi për Kosovën

Në mesin e vitit, në njërin prej tubimeve, Lista Studentore publikoi edhe Memorandumin për Kosovën, në të cilin Kosova trajtohet si “pjesë e patjetërsueshme dhe përbërëse e Republikës së Serbisë”.

Një pjesë e opinionit publik në Serbi e kritikoi tekstin e memorandumit, duke vlerësuar se me politika nacionaliste nuk mund të mposhtet Partia Përparimtare Serbe. Memorandumi për Kosovën përmban katër pika.

Në njërën prej tyre thuhet se çështja e Kosovës “nuk mund të zgjidhet në izolim, por vetëm brenda zhvillimeve komplekse të bashkësisë ndërkombëtare” dhe se autoritetet në Serbi duhet “të bashkëpunojnë në mënyrë aktive dhe konstruktive me të gjitha organizatat përkatëse ndërkombëtare”, për të gjetur një zgjidhje të qëndrueshme “brenda kuadrit të Kushtetutës së tyre”.

Në fund të shtatorit, studentët publikuan edhe një episod të fushatës së tyre zgjedhore me titull “Tradhtia e Kosovës”.

Kritika e tyre ndaj Vuçiqit nuk është se Serbia duhet ta njohë Kosovën. Ata e kritikojnë për zhvillimet që kanë ndodhur gjatë qeverisjes së tij: nga heqja e targave dhe dinarit serb në Kosovë deri te mbyllja nga autoritetet kosovare e institucioneve që funksiononin sipas sistemit të Serbisë.

Megjithatë, qëndrimin e të gjitha qeverive pas rënies së regjimit të Sllobodan Millosheviqit, se Kosova është pjesë e Serbisë, e ndan edhe shumica e qytetarëve të Serbisë. Sipas një hulumtimi të Institutit për Çështje Evropiane të vitit 2023, më shumë se 50 për qind e qytetarëve u shprehën kundër pavarësisë së Kosovës.

Duke qenë se kundërshtimi i shtetësisë së Kosovës, nuk filloi me Vuçiçin, sipas Marko Savkoviqit, dhe nuk ka gjasa të përfundojë me të.

Savkovic told Radio Free Europe that the political space in Serbia for a fundamentally different approach to Kosovo's status remains very limited.

"When it comes to opposing Kosovo's statehood itself as a concept, this is certainly state policy and some continuity can be expected here, whoever is in power in Serbia. Political options that accept the de facto situation, because Kosovo is de facto a state, are few, they are on the political margins," Savkovic tells Radio Free Europe's Expose program.

Even Sonja Biserko does not expect the approach to Kosovo's status to change quickly even if a new government comes to power in Belgrade.

"It is certain that, in various crisis situations, everyone will try to use Kosovo for emotional mobilization, to gather people around themselves. I think that, in essence, there will be no changes regarding the status of Kosovo. This is excluded," Biserko tells Exposena./ REL