In the EU, but under surveillance: New rules for future members

The European Union aims for countries that will join in the future to remain under increased supervision for the rule of law for up to 15 years after accession.

This is the essence of the European Commission's enlargement strategy, which was presented on October 6.

The goal is for the bloc to no longer have another Viktor Orban, or, as EU Enlargement Commissioner Marta Kos previously stated, to not accept "troops" who would become active after EU membership.

Former Hungarian Prime Minister Orban, who remained in power for 16 years, frequently used his veto power to block or hinder EU decision-making on foreign policy - from sanctions against Russia to financial aid to Ukraine.

But the problems began within Hungary itself, with the rule of law.

After taking power in 2010, he approved a new constitution, took control of the Constitutional Court, and removed hundreds of judges through mandatory retirement.

He also took control of most of the media and changed the electoral system - actions that led to the initiation of proceedings against Hungary under Article 7 of the EU Treaty and the freezing of billions of euros in European funds.

The new rules proposed by the European Commission aim to enable a member state that regresses in the rule of law to be punished more quickly and easily than was possible in the case of Hungary.

However, the main question is whether this can work.

"Preventing regression in the rule of law in member states is extremely difficult, as we have seen not only in Hungary but also in Poland," Stephen Blockmans, deputy director of the International Center for Defense and Security, tells Radio Free Europe.

In Poland, the previous Law and Justice Party government took control of the Constitutional Court and the body responsible for appointing judges, and imposed disciplinary measures against judges.

For this reason, the European Commission first activated the Article 7 procedure in 2017, while the EU Court of Justice fined Warsaw one million euros per day in 2021.

In Slovakia, Robert Fico's government, as of 2023, abolished the Special Prosecution Office for Corruption, softened sentences for economic crimes, and placed the public broadcaster under political control, prompting warnings from Brussels and the European Parliament.

What is Article 7?

Neni 7 i Traktatit të Bashkimit Evropian, i njohur jozyrtarisht si “opsioni bërthamor”, mundëson pezullimin e disa të drejtave të një shteti anëtar që shkel rëndë dhe vazhdimisht parimet e demokracisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtën e votës në Këshillin e BE-së.

Procedura zhvillohet në dy faza.

Fillimisht, Këshilli i BE-së, me shumicë prej katër të pestave, konstaton se ekziston rrezik i qartë për shkelje dhe jep rekomandime.

Megjithatë, për vendosjen e sanksioneve, Këshilli Evropian duhet të konstatojë njëzëri, pa përfshirë votën e shtetit në fjalë, se ka ndodhur një shkelje e rëndë dhe e vazhdueshme.

Pikërisht kjo kërkesë për unanimitet e ka bërë mekanizmin pothuajse të pazbatueshëm.

Procedura u iniciua kundër Polonisë në vitin 2017 dhe kundër Hungarisë në vitin 2018, por nuk arriti asnjëherë në fazën e dytë, pasi ishte e qartë se dy vendet do ta mbronin njëra-tjetrën përmes vetos.

Si rezultat, nuk u vendos asnjë sanksion sipas kësaj procedure.

Prandaj, Brukseli iu drejtua mekanizmave të tjerë, kryesisht ngrirjes së fondeve evropiane, dhe procedura kundër Polonisë u mbyll vetëm në vitin 2024, pas ndryshimit të pushtetit në Varshavë.

Si synohet të anashkalohet neni 7?

Risia në propozimin e Komisionit qëndron te mënyra e votimit, dhe pikërisht këtu është dallimi mes vendeve anëtare aktuale dhe atyre të ardhshme.

Në vend të unanimitetit, të drejtat e një vendi të ri anëtar që shënon regres, përfshirë të drejtën e votës, mund të pezullohen me shumicë të kualifikuar.

Blockmans kujton se kërkesa për unanimitet, e paraparë në nenin 7, i ka mbrojtur për vite me radhë vendet që kanë shkelur rregullat.

Sllovakia, “në bashkërendim me Hungarinë e Orbanit”, ka penguar në të kaluarën marrjen e vendimeve të tilla. “Ky sistem i ri synon ta zhbllokojë këtë pengesë procedurale përmes vendosjes së votimit me shumicë të kualifikuar”, thotë Blockmans.

Gjatë 15 vjetëve të parë pas anëtarësimit, klauzola mbrojtëse do ta lehtësonte marrjen e masave ndaj një shteti që shënon regres, kryesisht përmes kushtëzimit financiar, përkatësisht pezullimit të fondeve nga buxheti i Bashkimit Evropian.

“Kjo është risia që propozon Komisioni”, thotë Blockmans.

Në praktikë, fondet evropiane, të cilat për ekonomitë e Ballkanit përbëjnë një burim kyç investimesh, do të shndërroheshin në instrumentin kryesor për ruajtjen e pavarësisë së gjykatave dhe mediave edhe pas anëtarësimit në BE.

E njëjta logjikë parashihet të zbatohet edhe para anëtarësimit.

Në dokumentin e punës që shoqëron strategjinë, Komisioni Evropian thekson se instrumenti i ri do t’i kushtëzonte pagesat për vendet kandidate me përmbushjen e detyrimeve të përcaktuara në planet e tyre të reformave.

Kjo do t’i mundësonte BE-së të reagonte më shpejt nëse një vend “shënon regres në reformat demokratike”.

Klauzola mbrojtëse nuk do të aktivizohej nëse vendi i ri anëtar nuk shënon regres në fushën e sundimit të ligjit dhe demokracisë gjatë kësaj periudhe.

Komisionarja Kos theksoi në disa raste se mekanizmat mbrojtës nuk do të kenë ndikim te vendet që respektojnë rregullat dhe vlerat e Bashkimit Evropian.

Mekanizëm me afat të kufizuar

Blockmans nuk beson se kjo është zgjidhja përfundimtare, pasi edhe ky sistem bart rreziqe.

Sipas tij, pas përfundimit të periudhës provuese prej 15 vjetësh, “ende ekziston mundësia që të ketë regres”.

Përvoja me Hungarinë dhe Poloninë tregon se kjo periudhë kohore nuk është përcaktuar rastësisht.

Të dyja vendet u anëtarësuan në BE në vitin 2004.

Orban fitoi shumicën prej dy të tretash në Parlament gjashtë vjet më vonë, ndërsa Partia Ligj dhe Drejtësi mori pushtetin në Poloni pas 11 vjetësh anëtarësim.

Të dyja krizat do të kishin nisur brenda periudhës provuese.

Megjithatë, sistemi i Orbanit vazhdoi të funksiononte edhe shumë kohë pas përfundimit të saj, ndërsa BE-ja, edhe dy dekada pas anëtarësimit të Hungarisë, nuk arriti të gjente një përgjigje efektive.

Shembulli i Sllovakisë tregon anën tjetër të këtij kufizimi kohor.

Edhe Sllovakia është anëtare e BE-së që nga viti 2004, prandaj masat e ndërmarra nga Fico, pothuajse dy dekada pas anëtarësimit, do të mbeteshin jashtë fushëveprimit të klauzolës 15-vjeçare.

Mbikëqyrja afatgjate nuk është risi në vetvete.

Bullgaria dhe Rumania, pas anëtarësimit në vitin 2007, iu nënshtruan një Mekanizmi të posaçëm të Bashkëpunimit dhe Verifikimit në fushën e drejtësisë dhe luftës kundër korrupsionit, i cili përfundoi në vitin 2023.

Kjo mbikëqyrje zgjati 16 vjet, por nuk parashihte sanksione.

Klauzola e re do të dallonte pikërisht për faktin se mbikëqyrjen do ta lidhte me financimin dhe, në rastin më ekstrem, me të drejtën e votës.

Status i ndryshëm për anëtarët aktualë dhe ata të ardhshëm

Ekziston edhe një problem tjetër, që krijon dallime mes vendeve anëtare.

Klauzola mbrojtëse do të zbatohej vetëm për anëtarët e rinj, ndërsa vendet që tashmë janë pjesë e BE-së do të vazhdonin të mbroheshin nga kërkesa për unanimitet, e paraparë në nenin 7.

Corina Stratulat, analiste në Qendrën për Politika Evropiane (EPC) në Bruksel, paralajmëron se masat mbrojtëse ndihmojnë në menaxhimin e rreziqeve të zgjerimit, por nuk e bëjnë domosdoshmërisht Bashkimin Evropian të gatshëm për zgjerim.

“Masat mbrojtëse procedurale nuk e zgjidhin mospërputhjen më të gjerë. Detyrimet për të cilat bëhet fjalë, janë të përbashkëta për të gjitha vendet anëtare. Megjithatë, mundësia për të siguruar zbatimin e tyre do të ndryshonte, varësisht nga koha kur një vend është anëtarësuar. Në rast të një shkeljeje serioze nga një anëtar i ri, do të mund të zbatohej një mekanizëm i krijuar për të kapërcyer pengesat politike. Ndërkohë, anëtarët ekzistues do të vazhdonin t’u nënshtroheshin instrumenteve të zakonshme të BE-së”, thotë Stratulat.

“Ky dallim ka rëndësi për vetë legjitimitetin e procesit të zgjerimit”, vlerëson ajo.

Ballkani Perëndimor si testi i parë

Vendi i parë ku do të zbatohen rregullat e reja pothuajse me siguri, do të jetë nga Ballkani Perëndimor.

For the region, where European Commission reports find year after year insufficient progress in the rule of law and pressures on the judiciary and the media, the 15-year clause is both a security mechanism and a reflection of the situation.

In fact, the surveillance has already begun.

The European Commission's annual rule of law report, which previously only included EU member states, now also covers four Western Balkan countries: Albania, Montenegro, North Macedonia and Serbia.

The 15-year clause would link this oversight to concrete consequences.

Montenegro has advanced the most in the integration process and aims to become the 28th member of the EU in 2028.

Commissioner Kos warned that Montenegro's accession treaty will be the first to include the new safeguard mechanisms.

If this goal is realized, Montenegro would be subject to increased oversight in the area of ​​the rule of law until 2043.

Such a precedent exists, but in a much milder form.

Croatia joined the EU in 2013 with a special safeguard clause for justice and home affairs, as well as supervision by the European Commission.

However, this clause could only be activated during the first three years after accession.

Safeguard clauses as a tool to convince voters in the EU

The accession treaties must be ratified by the parliaments of all member countries, and in France, likely also through a referendum.

The most important audience to which the European Commission's new strategy is addressed is not the candidate countries, but the voters in the states that are already members of the EU.

According to the latest Eurobarometer, from spring 2026, 53 percent of EU citizens support enlargement.

However, in France, 54 percent are against enlargement, while only 35 percent support it.

In another poll on enlargement, conducted in 2025, the majority of respondents, 44 percent, responded that for the success of enlargement it is necessary to ensure that new member states respect the rule of law and fight corruption.

Blockmans sees safeguard clauses as a way to make it easier for EU member states to accept enlargement.

As he says, with new members, existing countries share "money and power."

The clauses aim to mitigate concerns that could turn into no votes when accession treaties go to parliaments for ratification or in referendums.

"It is useful when safeguard clauses are proposed that make the obligations of the countries joining more stringent, as well as the way in which their implementation will be ensured," says Blockmans.

"This helps to convince voters that new members will not hinder the functioning of the European Union, as we have seen happen with Orban's Hungary," he concludes./ REL