BIRN: Police lost control of the territory and showed a lack of professionalism

The escalation of student and citizen protests for the third consecutive day in Tirana and their spread to several other cities in the country, accompanied by violent physical clashes, massive use of tear gas and pressurized water, as well as attacks, arson and looting of public institutions and private businesses, has raised questions about the ability of the State Police to manage the situation.

Security experts, researchers and former senior police leaders assess that the response of the blue uniforms has shown significant operational deficiencies, ranging from individual violence outside protocols, to the withdrawal and leaving the center of the capital uncontrolled during the second night, to the aggressive pursuit with tear gas in residential areas on the third day. Meanwhile, the current leaders insist that the structures are acting within the law in the face of extreme aggression.

"The behavior of the State Police is strange. I can't say if they have orders or not, but the way the situation is being managed is problematic," said Gledis Nano, a security expert and former Director General of the State Police.

On the other hand, the Director General of the State Police, Skënder Hita, defended the actions of his subordinates in a telephone conversation with BIRN, stating that standard procedures are being followed, that “there is no middle ground in these situations”. Meanwhile, at a press conference, he warned that the police will not back down. “Do not confuse the restraint of the State Police with weakness”, he said.

The balance of the 72 hours of revolt

The wave of protests that has swept the country since Tuesday came after more than four months of uninterrupted peaceful rallies demanding the government's resignation, known as the "Flamingo Revolution," initially sparked in late May by opposition to tourism projects in Zvërnec.

This week, however, the protest turned into a massive revolt by students and high school students over educational conditions, the unaffordable cost of living, and the resignation of Prime Minister Edi Rama's government. The protest escalated into violence on Tuesday afternoon, and since then, clashes between protesters and police have only stopped after midnight.

Meanwhile, on Thursday, on its third day, the protest went beyond the borders of Tirana as students and high school students boycotted classes and clashed with police in Shkodër, Durrës, Elbasan, Korçë, Vlorë, Kamëz and Krujë. Meanwhile, the Albanian Parliament canceled its plenary session.

Vetëm në kryeqytet, bilanci i tre ditëve të përplasjeve  shënoi shifra të larta të lënduarish, dëmtimesh dhe arrestimesh. Të martën, protesta para Ministrisë së Arsimit u mbyll me 23 të shoqëruar nga policia, prej të cilëve u arrestuan 16 persona dhe procedimin e 49 të tjerëve. Ndërkohë gjatë protestës u lënduan gjashtë policë, një gazetare dhe të paktën 13 qytetarëve që kërkuan ndihmë mjekësore.

Të mërkurën, 14 tetor, përplasjet u shtrinë në të gjithë qytetin, ku protestues të maskuar sulmuan me gurë, kapsolla dhe kokteje molotovi institucionet shtetërore, thyen filiale bankash e biznese private, si dhe sulmuan Komisariatin e Policisë nr. 2, ku dogjën një automjet policie dhe dëmtuan tre mjete të tjera. Për ngjarjet e së mërkurës policia njoftoi se u arrestuan në flagrancë 55 shtetas përfshi dy të mitur dhe u proceduan penalisht 98 të tjerë, përfshirë edhe persona të akuzuar për vjedhje të bankave dhe arkave të kursimit.

Në një deklaratë për shtyp të enjten pasdite, Drejtori i Përgjithshëm i Policisë, Skënder Hita, bëri të ditur se gjatë 72 orëve të tensioneve numri i punonjësve të policisë të plagosur ka arritur në 71 efektivë, disa prej të cilëve me dëmtime të rënda. Ministria e Shëndetësisë, e cila raportoi fillimisht numrin e personave të lënduar përfshi protestuesit, nuk ka bërë njoftime në ditët vijuese.

Kritikat ndaj policisë

Mënyra se si policia ka reaguar gjatë këtyre tre ditëve, e kritikuar edhe nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit, organizatat e medias dhe përfaqësitë diplomatike perëndimore që dënuan si dhunën ndaj pronës, ashtu edhe veprimet joproporcionale të policisë, shihet me skepticizëm nga ish-drejtuesit e lartë të vetë institucionit dhe studiuesit e sigurisë.

Për ish-drejtorin e Përgjithshëm të Policisë, Gledis Nano, dhuna dhe sidomos përshkallëzimi i saj me sulme ndaj bizneseve private janë tërësisht të patolerueshme, por ai thekson se Policia e Shtetit e kishte mundësinë për ta ndaluar këtë degradim dhe mbetet e paqartë pse nuk është vepruar në kohë. Sipas Nanos, policia nuk mund të kapet në befasi nga lëvizjet e protestuesve, pasi përveç Forcave të Ndërhyrjes së Shpejtë, FNSH, ajo disponon informacion operativ dhe e ka të qartë paraprakisht se çfarë mund të ndodhë në një protestë të tillë.

Ai kujtoi se ekzistojnë protokolle të qarta ligjore që policia duhet t’i zbatojë, që nga thirrjet me zë, te përdorimi i ujit dhe gazit lotsjellës, e deri te mënyra e rregulluar se si efektivët lëvizin në terren, duke shtuar se megjithëse policia nuk lëviz aq shpejt sa protestuesit, ajo nuk ka pse t’i ndjekë ata në mënyrë kaotike.

“Kjo me punonjës policie që shkëputen nga kordoni dhe qëllojnë me shkopinj gome protestues derisa këta rrëzohen në tokë, është joprofesionale,” tha Nano, duke shtuar se nuk beson që efektivët të kenë urdhër për veprime të tilla, por e sheh si “mungesë trajnimi dhe profesionalizmi të atyre efektivëve”.

“Policia e Shtetit e ka mundësinë të ndalojë përshkallëzimi e dhunës nuk mund të them se cilat janë arsyet që nuk është vepruar”, tha ai duke e cilësuar si të “çuditshme dhe të pakuptueshme” mënyrën e veprimit.

Ndërsa ditën e parë pati akuza për përdorim joproporcional të forcës dhe gazit lotsjellës në zona urbane me banorë e fëmijë, nata e së mërkurës nxori në pah të kundërtën mungesën totale të kontrollit të territorit teksa sulmoheshin ministritë, bankat, bizneset dhe Komisariati nr. 2. Një tjetër ish-drejtues i policisë dhe i forcave të FNSH-së, i cili kërkoi të mbetej anonim, tha se situata mund të menaxhohej dhe të përballohej, por mosndërhyrja e policisë në momente të caktuara “la shumë për të dëshiruar”, pasi të mërkurën policia e komisariateve nuk ishte e pranishme në rrugë deri pas mesnate.

“Policia nuk kishte kontroll fare mbi territorin; s’po them në gjithë qytetin, por në atë që njihet si Unaza e Vogël,” tha ish-drejtuesi i FNSH-së. Ai shpjegoi se nuk është vetëm FNSH-ja që ka detyra të caktuara, por edhe policia e komisariateve duhej të ishte e angazhuar dhe e pranishme në rrugë, sidomos pasi protesta u shpërnda, kur ndodhi edhe pjesa më e madhe e vandalizmave dhe thyerjeve dhe duhej të ishte në gjendje të ndërhynte e t’i ndalonte ato, qoftë përmes pranisë, qoftë përmes presionit.

Për Romario Shehun, studiues i Programit të Sigurisë pranë Institutit për Demokraci dhe Ndërmjetësim, IDM, luhatjet e sjelljes policore në këto protesta lidhen ngushtë me problemet e brendshme strukturore të institucionit dhe perceptimin e kahershëm publik se policia në Shqipëri funksionon si “zgjatim i pushtetit ekzekutiv”, çka ka dëmtuar legjitimitetin, besimin e publikut dhe vetë performancën e saj.

Sipas tij, efektivët përballen sot me padrejtësi në sistemin e gradave, mungesë meritokracie, mungesë të mbështetjes psiko-sociale dhe orë të gjata pune, faktorë që ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si ata menaxhojnë situatat e tensionuara.

“Orët e gjata në shërbim, lodhja, presioni psikologjik dhe sulmet e vazhdueshme fizike që përballojnë mund të ndikojnë në vetëkontrollin e punonjësve dhe t’i shtyjnë ata të dalin përtej kufijve të lejuar,” tha Shehu, duke theksuar se megjithëse protestat aktuale në Tiranë e më gjerë pasqyrojnë këtë dinamikë, “dhuna joproporcionale e policisë nuk justifikohet”.

Ai shtoi se përshkallëzimi i situatave nuk i shërben asnjëherë policisë, ndaj qetësimi, komunikimi dhe vetëkontrolli duhet të jenë pjesë e profesionalizmit policor edhe kur pala tjetër shfaqet e dhunshme. Megjithatë, Shehu e sheh përplasjen aktuale mes të rinjve dhe policisë si simptomë të një krize shumë më të rëndë shoqërore dhe institucionale, ku vërehet një normalizim shqetësues i dhunës dhe mllefit ndaj institucioneve.

“It is painful to see videos of police officers beating young people, but it is equally unacceptable to see minors beating police officers,” Shehu said. “When police and young people end up in this hostile relationship, we have a much deeper problem than a protest. We have a problem of trust, of authority and of the way we are building the relationship between the state and the citizen,” he said.

But the current head of the State Police, Skënder Hita, denied that the police had different approaches or shortcomings in the operational plan during the three days, insisting that all leaders were "up to the task", that the police "are not the property of any political party" and that the use of tear gas was inevitable in the face of "a river of stone volleys".

"No one saw how many stones the police faced on the first day and everyone complained only about the police's forceful reaction. On the second day they complain that the police were less active," said Hita./ BIRN